Spijkerboor, een dorp op de rand van het veen

Spijkerboor ligt als een lint op de grens waar het zand van de Hondsrug ophoudt en het veen van het Hunzedal begint, vlak onder de noordrand van dit kaartvlak. Het is van een ander slag dan elk ander dorp op deze kaart. Eext, Anloo, Annen, Gieten en Bonnen zijn esdorpen: oude kernen op de rug, met brinken, essen en een marke die het veld verdeelde. Spijkerboor is een veenontginningsdorp van het type randveennederzetting, met de bebouwing langs die grens in plaats van rond een brink.

Dat verschil is de rand zelf. Een esdorp keert zich naar zijn bouwland; een randveendorp keert zich naar het veen dat het ontgint, en groeit mee met de afgraving. Het dorp staat al op de topografische militaire kaart van 1853, en de kern is als archeologisch monument aangewezen omdat er mogelijk sporen van eerdere bewoning onder liggen. Dat er iets ouders onder kan zitten is hier geen loze formule: op nog geen driehonderd meter afstand ligt een dekzandrug met laat-paleolithisch vuursteen, en verderop langs de rivier liggen er meer. De plek waar in de negentiende eeuw het veen werd ontgonnen, was tienduizend jaar eerder al de plek om te wonen.

Deze dorpen zijn ontstaan als dochternederzettingen van de esdorpen op de Hondsrug, vanaf de dertiende eeuw, en dat zit nog in de namen: Eext heeft Eexterveen, Gieten heeft Gieterveen. De veen-markegrenzen lopen door van de rug het veen in, min of meer haaks op de toen nog sterk meanderende Hunze, dezelfde markegrenzen die op deze kaart de dorpsgebieden op de Hondsrug verdelen maar dan doorgetrokken tot in het moeras. De verkaveling is er fijnmazig en onregelmatig, omdat het veen particulier en op kleine schaal is afgegraven.

Bij dat afgraven hoort een woord dat verder nergens op deze kaart valt: lenten. Dat zijn de oeverplaatsen langs de Hunze waar de turf werd gestapeld en gedroogd, en vanwaar hij met turfpramen naar Groningen ging. Ze staan in één rijtje met voorden, kaden en bruggen als de typische elementen van dit beekdal, en van die voorden hebben we een hele kaartlaag. Waar de lenten precies lagen, zegt de bron niet.