Spijkerboor

Spijkerboor ligt aan de oostkant van deze kaart, als een lint langs de lijn waar de Hondsrug ophoudt en het veen begint. Van alle dorpen hier is het het enige dat niet op het zand begon: geen esdorp met een brink en een es, maar een randveennederzetting, gegroeid met de afgraving in plaats van met zijn bouwland. Wie de kaart afpelt ziet dat verschil meteen terug in wat er te vinden is. Rond de esdorpen liggen hunebedden, grafheuvels, celtic fields en markestenen; hier staat de negentiende eeuw op de kaart – molens, een stoommachine, een haven.

Een dorp dat met de afgraving meegroeide

Deze veendorpen zijn dochternederzettingen van de dorpen op de rug, vanaf de dertiende eeuw, en dat staat nog in hun namen: Eext heeft Eexterveen, Gieten heeft Gieterveen. Ook het bestuur groeide mee. De grenzen die op deze kaart de dorpsgebieden van elkaar scheiden, houden aan de oostkant niet op bij de rug: ze lopen het veen in, ongeveer haaks op de Hunze, zodat een dorp op het zand en zijn veen in één hand bleven. Wat er van dat afgraven overbleef is een fijnmazige, onregelmatige verkaveling, want het veen ging particulier en bij kleine stukken tegelijk.

Uit die tijd komt een woord dat verder nergens op deze kaart valt: lenten, de oeverplaatsen langs de Hunze waar de turf werd opgestapeld om te drogen voordat de pramen hem naar Groningen brachten. Waar ze precies lagen zegt geen enkele bron; ze horen in hetzelfde rijtje als voorden, kaden en bruggen, en van die voorden hebben we wél een hele kaartlaag.

Drie molens en een stoommachine

Wat een esdorp aan bouwland had, had Spijkerboor aan vervoer, en dat is aan de molens te zien. De eerste kwam er in 1771, op de plek waar nu de doorgaande weg naar Annen loopt: een kantige stellingmolen die koren maalde en pelde. Vanaf 1832 zat de familie Hubbeling erop, en die bleef; in 1837 werd er ook olie geslagen.

Toen de zaken groeiden kwam er in 1850 een tweede molen bij, aan de westzijde van de hoofdweg, en daar gebeurde iets dat verder nergens op deze kaart voorkomt: in 1856 kreeg die molen een stoommachine, volgens de Molendatabase de eerste in de provincie. Wind wanneer het waaide, stoom wanneer het niet waaide. Anderhalf jaar later brandde hij tot de grond toe af, in de nacht van 22 op 23 november 1857, en de krant schreef dat men de oorzaak aan kwaadwilligheid toeschreef.

Tien jaar daarna stond er weer een molen op diezelfde plek, opgebouwd met het hout van een molen uit Annerveensekanaal. Die ging in 1904 over op molenaarsknecht J.E. Glas en heet sindsdien naar hem. In 1946 werd hij afgebroken. Wat een reiziger in 1875 van het dorp zag, staat in één zin in de Provinciale Drentsche en Asser courant: een groepje huizen, een flinke korenmolen met de vlag aan een wiek, een stoom-oliemolen met een schoorsteen die van verre te zien was, en een herberg.

De buren zijn ouder dan het dorp

Spijkerboor is jong, maar het staat op oude grond, en dat is hier goed te zien omdat het zo dichtbij ligt. Op vierhonderd meter van het dorp, achter een woonhuis, ligt het kleinste beschermde terrein van deze kaart: nog geen tachtig meter in doorsnee, met vuursteen dat amateurs er in 1976 en 1978 opraapten. Binnen twee kilometer volgen de Hooilanden, de visweer waarmee Annen in 1309 voor het eerst in een oorkonde verschijnt, en de vindplaatsen bij Nieuw-Annerveen en de Hiltophoeve. Waarom die reeks juist hier ligt, en wat het veen ermee deed, staat bij het Hunzedal; voor Spijkerboor is de pointe dat de plek waar in de negentiende eeuw turf werd gestoken tienduizend jaar eerder al gunstig lag om te wonen.

Waar de wegen ophielden

Nog één keer komt het dorp op deze kaart voor, in een verhaal van de andere kant van het gebied. In 1780 werd hier Anton Link aangehouden, de gedeserteerde soldaat die bij Schuilingsoord dominee Ledeboer had doodgeschoten en daarna over de karrensporen langs de molen van Anloo was gevlucht. Wie op de rug wegvluchtte kwam vanzelf op de rand van het veen uit, en verder ging het niet.

Dat het dorp aan de bovenkant deels buiten het kaartvlak valt, hoort er eerlijk bij: dit is de rand van wat deze kaart bestrijkt, en ook de rand van het landschap dat hij beschrijft.