De Zeegser Duinen, een zandverstuiving die mensenwerk is

Tussen het dorp Zeegse en het beekdal ligt een zandverstuiving van ruwweg zeshonderd bij zevenhonderd meter, bij het Kadaster bekend als de Zeegserduinen. Het ziet eruit als natuur. Het is van begin tot eind mensenwerk, twee keer achter elkaar, en de tweede keer door precies de mensen die er kwamen kijken.

Eerst de schapen. Jaar in jaar uit vraten de kudden van de Zeegser boeren de heide rond het dorp kaal, en waar de vegetatie het begaf ging het veld 'op de wind'. Het dekzand kwam los en stoof op tot duinen. Datzelfde mechanisme speelde bij het Boerbos van Rolde, waar de boermarke er juist grove den tegenaan plantte, en bij de Gasterse Duinen. Toen de Zeegser schaapskudde verdween had de verstuiving tot rust moeten komen.

Dat gebeurde niet. Aan het begin van de twintigste eeuw werd Zeegse populair bij dagjesmensen uit de stad Groningen, want op de fiets was je er zo, en er verdween zoveel bos dat de duinen juist hóger opwaaiden dan daarvoor. Veel stadjers kochten een perceeltje bosgrond voor een zomerhuisje, en de eigenaar was blij met een paar centen voor grond die als waardeloos gold. Aan de recreatiewoningen tussen de bomen is dat nog te zien.

Wat het zand uiteindelijk vastlegde was de jeneverbes, de enige struik die op zo'n arme bodem wilde groeien. Zodra die vaste voet had ontstond er een humuslaag, en toen grepen eik, berk en den hun kans. Daaraan danken de bossen rondom hun bestaan. Ergens langs het pad staat een jeneverbes die volgens de overlevering de grootste van Europa is. Die claim maakt geen bron hard. De struik zelf is er wel.

Zeegse staat daarin niet alleen. De rest van Noordwest-Europa laat hetzelfde patroon zien. Stuifzand als dit is dekzand dat pas is gaan waaien nadat de mens het gebied intensief in gebruik nam. Het begint in het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode en komt vooral op gang vanaf de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode, met plaggensteken, overbeweiding en betreding als aanjagers. Zulke complexen liggen dan ook vlak bij de esdorpen en langs de oude handelsroutes over de Hondsrug en de Rolderrug, dezelfde routes waarvan op deze kaart de karrensporen liggen. Ze horen bij een gordel van verstoven zand die zich vanuit de Noordwest-Europese laagvlakte tot in Polen en verder oostwaarts uitstrekt. Eén bodemkenmerk verraadt ze. In stuifzand ontbreekt een goed ontwikkeld bodemprofiel, en soms ligt er een oudere, begraven bodem onder.

Direct ten oosten ligt het Siepelveentien. Dat is het noordelijkste geregistreerde offerveentje, in de laagte tussen twee dekzandruggen. Op de hoogtekaart maakt dat contrast deze duinen de moeite waard: de donkere kom van het veen tegen de lichte, onrustige ruggen van het stuifzand.