Exterkoele: drie vuursteenvindplaatsen op één dekzandrug

Op een dekzandrug ten oosten van Eext liggen binnen 150 meter drie afzonderlijk geregistreerde vuursteenvindplaatsen. De monumentenkaart merkt bij alle drie op dat er in de directe omgeving nog meer liggen. Er staat niets: geen grafheuvel, geen hunebed, geen zichtbaar monument. Wat hier ligt is geen plek maar een cluster.

De pin staat op het terrein dat Exterkoele heet. Boringen bij een aanvullend archeologisch onderzoek in 1994 lieten zien dat het bodemprofiel er goeddeels ongestoord is en dat de grootste concentratie vondsten waarschijnlijk in de noordwesthoek van het perceel ligt. Het materiaal is er uitsluitend mesolithisch: midden-steentijdMidden-steentijdca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode, jagers-verzamelaars. Een deel van de vindplaats ligt buiten het beschermde terrein, op de aangrenzende akker, en daar is de bodem afgetopt en verploegd tot in het gele zand.

Zo'n 45 meter oostelijker ligt het rijkste van de drie, geregistreerd als terrein van zeer hoge archeologische waarde, met twee vindplaatsen. Op de eerste werden bij een kartering in 1978 enige tientallen stukken vuursteen gevonden uit het laat-paleolithicumLaat-paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode en het mesolithicumMesolithicumca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode; de registratie noemt daarbij de Tjongerspits, het werktuig van de FedermessercultuurFedermessercultuurca. 11.900 tot 10.900 v.Chr.Meer over deze periode. Boringen van RAAP in 1992 en 1993 wezen uit dat het profiel daar over het grootste deel is afgetopt, behalve in de uiterste noordwesthoek, waar het geheel gaaf is. Op de tweede vindplaats kwam het vuursteen uit een konijnenpijp; daar bleek het profiel volledig gaaf, en de vindplaats loopt waarschijnlijk door in het aangrenzende loofbos.

Zo'n 100 meter zuidwestelijker ligt het derde, Wonderwel, met opnieuw mesolithisch vuursteen, gevonden bij een verkenning in 1978 en bij hetzelfde RAAP-onderzoek. Ook daar keert hetzelfde patroon terug: op de akker is het profiel waarschijnlijk afgetopt, in het bos is het nog gaaf, en mogelijk zet de vindplaats zich daar voort. Vlak ten noorden van dat bos kwam opnieuw laat-paleolithisch en mesolithisch vuursteen boven.

Dat patroon is de eigenlijke waarneming. Drie keer ligt dezelfde grens in de bodem: waar geploegd is, is het bodemarchief tot op het gele zand verdwenen, en waar bos staat of stond is het bewaard. De registraties beschrijven daarmee niet drie verschillende vindplaatsen maar één verspreiding van vuursteen over een dekzandrug, doorsneden door percelen met een verschillende geschiedenis. Wat er nog van te lezen valt, hangt af van wie er de afgelopen twee eeuwen op heeft geboerd.

RAAP woog in 1993 alle 344 vindplaatsen van het Hunzedal, en van twee daarvan staat vast dat er nog gaaf bodemarchief in de grond zit. Eén ligt bij Exloo. De andere is dit bosje. Het rapport draagt vier gebieden voor als de moeite van beschermen waard; dit is het eerste van die vier, en het enige waarvoor de opstellers de Monumentenwet aanraden. Voor de akkers eromheen gold dat advies niet – alleen misschien voor de strook direct ten noorden van het bos.

De mensen die hier verbleven lieten geen gebouwen achter. Hun aanwezigheid is herkenbaar aan kleine stukken bewerkt vuursteen: afval van het maken van werktuigen, en de werktuigen zelf. De rug lag hoog en droog aan de rand van het Hunzedal, en dat is precies waar jagers-verzamelaars hun kampen legden, met water en wild binnen bereik. De monumentenkaart plaatst dit terrein uitdrukkelijk in de reeks vindplaatsen langs die dalrand, dezelfde reeks waartoe ook de Hiltophoeve bij Nieuw-Annerveen behoort.