De weg onder de Noordes, twee kilometer ver gevolgd

Ten noorden van Eext, in de akkers van de Noordes, ligt een weg die niemand meer ziet. Hij kwam aan het licht in de wand van een gewone perceelsloot: amateurarcheoloog H.J. Homan uit Eext zag er donkere banen in zitten, en tekenaar J.H. Zwier van het Biologisch-Archaeologisch Instituut herkende wat het waren. Met een reeks proefgeulen is het spoor daarna over ongeveer twee kilometer gevolgd, precies langs de rij grafheuvels tussen Eext en hunebed D8.

Onder het plaggendek verandert hij van gedaante. In het noorden van de Noordes is het een donkere, vlekkerige baan van anderhalve meter breed. Bij het kerkhof van Eext is de weg ongeveer twee meter breed, met twee wielsporen waarin zich naderhand een podzolprofiel heeft gevormd en daartussen een vuile, humeuze strook. Dat middenstuk is waarschijnlijk het pad waarover werd gelopen: karren in de geulen, mensen ertussen. In de Haverlanden waaieren de sporen uit naar het zuidoosten, worden ze ondieper, en in de laatste geul zijn ze alleen nog te herkennen aan het ijzer dat zich erin heeft opgehoopt.

De ouderdom is met drie ongelijksoortige aanwijzingen vastgezet, en de eerste is de mooiste. Bij de grafheuvel 't Witzand snijden de wielsporen door de voet van de heuvel heen – de weg is dus jonger dan het graf. Maar in datzelfde spoor is later een graf gegraven, dwars erdoorheen, en dat graf wijkt in richting af van alle andere bijzettingen in de heuvelrand. Op grond van de staat van het bot is het waarschijnlijk vroegmiddeleeuws. De weg lag er dus al vóór dat graf.

Het tweede argument komt uit het stuifmeel in de wielsporen: de weg hoort bij een landschap waarin de heide nog overheerste, en hij was in gebruik voordat hier op grote schaal rogge werd verbouwd. Het derde staat in het archief. De veldnamen van de akkers die over de weg heen liggen – Drewelik, Galgwand, Botterman, Boomboschen, Kwenkelaars, Quoothorns – stonden in 1642 al in de boeken toen de bouwlanden werden opgemeten en belast. Samen maken de drie een ontstaan vóór 700 tot 800 na Christus aannemelijk.

Wat hem heeft laten verdwijnen is de es zelf. Toen deze gronden in cultuur kwamen en er eeuwenlang plaggenmest overheen ging, was de weg al lang buiten gebruik: onder de oude wielsporen zit een podzol die de tijd nodig had om zich te vormen, en daar bovenop ligt pas het plaggendek. Het verkeer was toen al verlegd naar de Kerkweg en later naar de weg door Anloo. De akker heeft de weg begraven en tegelijk bewaard.