De weg onder de Noordes, twee kilometer ver gevolgd

Ten noorden van Eext, in de akkers van de Noordes, ligt een weg die niemand meer ziet. Hij kwam aan het licht in de wand van een gewone perceelsloot: amateurarcheoloog H.J. Homan uit Eext zag er donkere banen in zitten, en tekenaar J.H. Zwier van het Biologisch-Archaeologisch Instituut herkende wat het waren. Met een reeks proefgeulen is het spoor daarna over ongeveer twee kilometer gevolgd, precies langs de rij grafheuvels tussen Eext en hunebed D8.

Onder het plaggendek verandert hij van gedaante. In het noorden van de Noordes is het een donkere, vlekkerige baan van anderhalve meter breed. Bij het kerkhof van Eext is de weg ongeveer twee meter breed, met twee wielsporen waarin zich naderhand een podzolprofiel heeft gevormd en daartussen een vuile, humeuze strook. Dat middenstuk is waarschijnlijk het pad waarover werd gelopen: karren in de geulen, mensen ertussen. De wielen stonden zo'n 1,00 tot 1,10 meter uit elkaar. Bij het Galgwandenveen is het een holle weg, tussen het veen en twee grafheuvels door, en daar ligt hij nog als laagte in het terrein. Van Giffen groef die heuvels in 1937 op en heeft de weg nooit opgemerkt. Zijn profielen hielden net ervoor op. In de Haverlanden waaieren de sporen uit naar het zuidoosten, worden ze ondieper, en in de laatste geul zijn ze alleen nog te herkennen aan het ijzer dat zich erin heeft opgehoopt. Jager, die de weg in 1985 beschreef, denkt dat ze daar op drie nederzettingen uit de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode kunnen zijn afgegaan, ten zuiden, oosten en zuidoosten van Eext.

De ouderdom is met drie ongelijksoortige aanwijzingen vastgezet, en de eerste is de mooiste. Bij de grafheuvel 't Witzand snijden de wielsporen door de voet van de heuvel heen – de weg is dus jonger dan het graf. Maar in datzelfde spoor is later een graf gegraven, dwars erdoorheen, en dat graf wijkt in richting af van alle andere bijzettingen in de heuvelrand. Op grond van de staat van het bot is het waarschijnlijk vroegmiddeleeuws. De weg lag er dus al vóór dat graf. Die andere bijzettingen zijn twaalf rechthoekige kuilen, als spaken rond de voet van de heuvel, en in drie ervan lagen menselijke resten. Terechtgestelden zijn het volgens Over galg en rad niet. Het zijn er te veel en de heuvel ligt te dicht bij het dorp, dus het boek houdt het op gewone vroegmiddeleeuwse graven.

Het tweede argument komt uit het stuifmeel in de wielsporen: de weg hoort bij een landschap waarin de heide nog overheerste, en hij was in gebruik voordat hier op grote schaal rogge werd verbouwd. Het derde staat in het archief. De veldnamen van de akkers die over de weg heen liggen – Drewelik, Galgwand, Botterman, Boomboschen, Kwenkelaars, Quoothorns – stonden in 1642 al in de boeken toen de bouwlanden werden opgemeten en belast. Samen maken de drie een ontstaan vóór 700 tot 800 na Christus aannemelijk.

Mogelijk is hij veel ouder. Ten noorden van het Galgwandenveen is het laatste wielspoor gezien op zo'n honderd meter van het urnenveld dat Waterbolk in 1957 en 1958 opgroef. Door dat urnenveld loopt een donkere strook. In 1986 bleek die de voortzetting van de weg te zijn. Gebruik al in de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode moet volgens Jager daarom serieus worden genomen.

Wat hem heeft laten verdwijnen is de es zelf. Toen deze gronden in cultuur kwamen en er eeuwenlang plaggenmest overheen ging, was de weg al lang buiten gebruik: onder de oude wielsporen zit een podzol die de tijd nodig had om zich te vormen, en daar bovenop ligt pas het plaggendek. Het verkeer was toen al verlegd naar de Kerkweg en later naar de weg door Anloo. Aan de noordrand van de Noordes kwam er nog een jongere weg over de oude heen te liggen, van het dorp tussen de Drewelikakkers en de Galgwanden door naar Anloo. Rond 1846 werd de gemeenschappelijke grond langs de oostrand van de Noordes grasland, en die weg schoof op naar de nieuwe akkergrens. De zandweg die er nu ligt is zijn opvolger. De akker heeft de oudste weg begraven en tegelijk bewaard.