Het Borkerholt, het bos waar drie eeuwen ruzie over is gemaakt

Aan de dorpszijde van de Schipborger Strubben, ten oosten van de Schipborger Esch, lag het Borkerholt. Het was het gemeenschappelijke bos van de markemarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen van Borck, zoals Schipborg vóór 1600 heette. Van alle bossen op deze kaart heeft dit het dikste dossier, en er staat geen enkele boom meer in die het heeft meegemaakt. Tussen 1332 en 1610 leverde het een aaneengesloten reeks conflicten op, binnen de marke en met de buurmarken.

Waar die ruzies over gingen is precies waar zo'n bos voor diende. Strooisel winnen, varens maaien, vee laten weiden, takhout afkappen, varkens die zich in het bos volvreten met eikels. Elk van die rechten was aan een waardeelwaardeelEen aandeel in de marke: het recht om vee te weiden, plaggen te steken en hout te halen op de gemeenschappelijke grond.Alle begrippen gebonden, en elk ervan had impact op het bos. In de zestiende eeuw gaat het vooral over het snoeien of kappen van hout, over het steken van groene plaggenplaggenStukken heide- of grasgrond met de wortels erin. Ze werden gestoken, in de stal onder het vee gelegd en met de mest erin naar de akkers gebracht.Alle begrippen in of buiten het holtholtEen bos van de marke, waar de boeren hout haalden voor gereedschap, heiningen en de bouw. Het kappen was aan regels gebonden. De naam leeft voort in veldnamen.Alle begrippen, en over schapen die er illegaal liepen. Het oudste overgeleverde vonnis over varkenshouderij in heel Drenthe komt hiervandaan. In 1404 kreeg ene Sicken vijftien mark boete omdat hij zijn varkens in de eikels had gedreven buiten de tijd dat het holt daarvoor was opengesteld. Bij het bepalen van de boete hield de EtstoelEtstoelHet hoogste rechtscollege van Drenthe, met de drost als voorzitter en vierentwintig etten: eigenerfde boeren, vier uit elk dingspel. Hij kwam eeuwenlang op vaste plaatsen bijeen, in Rolde en Anloo; vanaf het eind van de zeventiende eeuw in Assen.Alle begrippen keurig rekening met de dagen waarop hij géén inbreuk op zijn recht had gemaakt.

Toen kwam de oorlog. Tussen 1580 en 1594 leidde de Tachtigjarige Oorlog hier tot regelrechte houtplundering en bosdegradatie, en het antwoord daarop is het aardigste wat dit dossier oplevert. Men ging direct over tot de aanplant van eiken, en stelde de gewaarde boeren verplicht om jaarlijks vier eikentelgen in het Borkerholt te planten. Dat is een herbebossingsplicht uit de zestiende eeuw, opgelegd door boeren aan zichzelf.

Van den Berg dateert die bepaling in een willekeurwillekeurEen regel die een gemeenschap zelf vaststelde, zoals de boeren van een marke of de Etstoel, bijvoorbeeld over het weiden van vee, het steken van plaggen of het kappen van hout. Wie zich er niet aan hield, kreeg een boete.Alle begrippen van Schipborg uit 1551, dertig jaar vóór de oorlog, en noemt het de oudste plantplicht die in het Drentsche Aa-gebied bekend is. Lid 1 van die willekeur verbiedt de buren eikenhout uit het holt te kappen, op straffe van tweemaal vijftien mark aan de heren en tweemaal vijftien aan de eigenerfdeneigenerfdeEen boer die zijn erf in eigendom had. Eigenerfden hadden samen met de ridderschap zeggenschap in de landdag.Alle begrippen, plus de verplichting het gekapte opnieuw te planten. Lid 9 legt ieder de vier eikentelgen in het Borckerholt op. Beide staan in de willekeurenuitgave van Heringa uit 1982, op bladzijde 71.

Bij die ene regel bleef het niet. In 1612 legde de Drost elke buurschap op om per waardeel acht eikentelgen te planten, nu dus van hogerhand en dubbel zoveel. Die telgen moesten ergens vandaan komen. Ze werden opgekweekt op een eigen akker van de buurschap, en die akkers staan nog in de namen. In de veldnamencollectie van Wieringa dragen elf percelen in dit gebied de naam Telgenkamp of Telgakker, en de grootste concentratie ligt bij Anloo. Begin zeventiende eeuw stelde men bovendien voor het holt te verdelen, omdat een meerderheid binnen de marke daarvoor was, vermoedelijk in de veronderstelling dat privébezit tot scherper toezicht zou leiden.

Wat er van dat alles nog ligt, zit in de bodem en in de vorm van de bomen. Dit is de zone van de Schipborger Strubben met de meest interessante bodem. Onder een enorm humusprofiel ligt een vergraven bodemlaag, en de grens tussen de oorspronkelijke bovengrond en de inspoelingslaag is hier uiterst scherp. Dit is een aanwijzing dat er een prehistorisch celtic fieldceltic fieldEen prehistorisch akkersysteem van kleine, vierkante veldjes met lage wallen eromheen, als een honingraat. In Drenthe aangelegd vanaf de late bronstijd tot in de Romeinse tijd. Het Nederlandse woord is raatakker.Alle begrippen onder zit. Van den Berg komt er langs een andere weg op uit. Bij eigen boringen in de Schipborger Strubben stuitte hij op sporen van een oude akkerlaag, net als in het Amerholt en de Zeijer Strubben. Dat is dezelfde waarneming van een tweede kant, en hij trekt er een grotere conclusie uit dan wij: het middeleeuwse bos was hier geen maagdelijk woud maar secundair bos, teruggegroeid over land dat al een keer akker was geweest. Een derde weg ligt ook in de grond. Hans Elerie en Theo Spek schrijven dat uit een bosprofiel in het Borkerholt de begroeiing sinds het Atlanticum, zo'n zesduizend jaar geleden, is gereconstrueerd, met de invloed van de mens daarop. Wat die analyse over de akkerlaag zegt, staat er niet bij.

Het hout zelf verraadt het beheer. Hier staan de bomen dichter op elkaar, nooit in groepjes, met zware rechte doorgeschoten stammen. Dat is hakhout dat is doorgeschoten nadat het kappen ophield. Aan de open kant, richting de heide, staan de eiken juist in heksenkringachtige groepjes. Dat zijn heidestrubben, waarvan één boomgroepje ruim zeven meter doorsnede heeft.