Het driemarkenpunt: waar een ruzie om schapen eindigde

Hier kwamen de markenmarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen van Annen, Anloo en Zuidlaren samen. Het is de uitkomst van een van de langste markeprocessen uit de Drentse geschiedenis.

In de zestiende eeuw namen schapen de rol van runderen als veldbeweiders over. Schapen zijn mobieler en veel minder kieskeurig in hun voer, dus geschikter om de heide af te romen ten behoeve van de esesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen. Ze zijn ook talrijker. De beweidingsdruk liep dus op. Theo Spek zet die omslag later: vanaf de tweede helft van de vijftiende eeuw worden schapen steeds vaker genoemd, maar echt grote kudden kwamen in Drenthe pas na ongeveer 1740. Annen en Zuidlaren waren allebei arm aan veldgronden en raakten in conflict over het veld ten noordoosten van de Galgenberg, het Wandersche bij Noordloo. Annen zei het al eeuwen rustig te gebruiken. Zuidlaren beriep zich op drie punten in het terrein waarlangs de grens ooit zou zijn vastgelegd. De stukken liggen in het archief van de EtstoelEtstoelHet hoogste rechtscollege van Drenthe, met de drost als voorzitter en vierentwintig etten: eigenerfde boeren, vier uit elk dingspel. Hij kwam eeuwenlang op vaste plaatsen bijeen, in Rolde en Anloo; vanaf het eind van de zeventiende eeuw in Assen.Alle begrippen. Al in 1537 erkenden de zekerenzekerenBetrouwbare boeren uit het dorp zelf die in de rechtspraak van de schulte vonnis wezen, op grond van hun kennis van de plaatselijke toestand. Meestal waren het er drie. Ging het om land of gebouwen, dan legden ze de zaak voor aan zeven dorpsgenoten. Wie het er niet mee eens was, kon in beroep bij de Etstoel.Alle begrippen onder schulteschulteHet hoofd van een kerspel, aangesteld door de drost. Hij inde belastingen, hield toezicht en sprak recht in kleine zaken.Alle begrippen Steven de Vos van Anlo het recht van Annen op een stuk land in zijn bruikweer. Op 13 maart 1600 erkenden de zekeren onder schulte Elle van Ferwert Annens recht op "de Wandelsche". Zuidlaren liet in april en oktober 1600 getuigen verklaren dat de Wandersche bij de Anner es door Zuidlaarders als markegrond werd gebruikt. Een boom op de hoeve van Joachim Ubbena op het Zuidlaarderveen gold volgens hen al vijftig jaar als markescheiding.

In 1602 hakte de Etstoel de knoop door. In het Wandersche moest een kuil worden gegraven met een steen of paal erin, en vanaf dat veldbaken liep een rechte lijn naar een grafheuvel even ten noorden van de Galgenberg. Ten noorden van die lijn mochten alleen Zuidlaarder schapen grazen. Ten zuiden ervan gebruikten beide dorpen het veld samen, op voorwaarde dat Annen aan Zuidlaren elk jaar in mei een goede ton bier gaf. Die grafheuvel werd zo een grenspunt tussen Zuidlaren en Annen. Een driemarkenpunt, ook voor Anloo, werd hij pas bij de grensregeling van 1810, en de Galgenberg werd toen het driemarkenpunt van Anloo, Zuidlaren en Schipborg.

Zulke processen lieten iets na in het volksgeloof. Wie een markegeding verloor, gaf de schuld nogal eens aan de landmeter, en ontzegde hem na zijn dood de rust van het graf. Zo schreef Pan het in 1844 op, in een opstel over vurige veldspoken. De geesten van landmeters sleepten er rammelend hun kettingen rond, en "voorheen waren zij ook de schrik der landlieden tusschen Zuidlaren en Annen".

Dat het driemarkenpunt op deze heuvel ligt, is na te rekenen. De markegrenzen van de provincie leggen het punt waar Annen, Anloo en Zuidlaren samenkomen dertig meter hiervandaan, en het punt van Anloo, Zuidlaren en Schipborg op negen meter van de Galgenberg. Die laag is hier dus scherp. De heuvel zelf is een restant. Bij een proefonderzoek in 1995 bleek alleen de heuvelzool over, met het onderste deel van een graf uit het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode, waarna er een nieuwe heuvel op de oude maten overheen is gelegd.

De naam die erbij hoort is Bargien, en die is oud. De uitspraak van 1602 trok de grens naar "een rondt bergien tegen Borckerholt": een rond bergje bij het holtholtEen bos van de marke, waar de boeren hout haalden voor gereedschap, heiningen en de bouw. Het kappen was aan regels gebonden. De naam leeft voort in veldnamen.Alle begrippen van Schipborg. De manuscriptkaart van de markescheiding van 1812 spreekt alleen van stenen, zoals "een steen op de Galgenberg". Waar het bergje precies lag, laat het kaartje zien waarmee de Historische Vereniging Annen het verhaal toelicht. Op dat kaartje ligt het Bargien precies op de knik waar de marke van Annen begint, en dat is dit punt. Daarmee valt de Muschheuvel 80 meter noordelijker af, want die ligt naast de hoek en niet erop.

De definitieve markegrenzen zijn hier pas in 1810 vastgesteld, en het meest voor de hand had gelegen om de Galgenberg als viermarkenpunt aan te wijzen. Anloo eiste echter dat de grens een honderdtal meters zou opschuiven. Omdat het hier vooral om stuifzandstuifzandZand dat ging stuiven toen de heide door te veel beweiding en plaggen steken kaal raakte. Het trok als duinen over het land.Alle begrippen ging en dus om waardeloze grond, had Annen daar geen bezwaar tegen. Vandaar de knik.