Het driemarkenpunt: waar een ruzie om schapen eindigde

Hier kwamen de marken van Annen, Anloo en Zuidlaren samen, en dat is geen toeval maar de uitkomst van een van de langste markeprocessen uit de Drentse geschiedenis. In de zestiende eeuw namen schapen de rol van runderen als veldbeweiders over. Schapen zijn mobieler en veel minder kieskeurig in hun voer, dus geschikter om de heide af te romen ten behoeve van de es – maar ook talrijker, en de beweidingsdruk liep op. Annen en Zuidlaren waren allebei arm aan veldgronden en raakten in conflict over het veld ten noordoosten van de Galgenberg, het Wandersche bij Noordloo. Annen zei het al sinds mensenheugenis rustig en vreedzaam te hebben gebruikt; Zuidlaren beriep zich op drie punten in het terrein waarlangs de grens ooit zou zijn vastgelegd.

In 1602 hakte de Etstoel de knoop door. In het Wandersche moest een kuil worden gegraven met een steen of paal erin, en vanaf dat veldbaken liep een rechte lijn naar een grafheuvel even ten noorden van de Galgenberg. Ten noorden van die lijn mochten alleen Zuidlaarder schapen grazen; ten zuiden ervan gebruikten beide dorpen het veld samen, op voorwaarde dat Annen aan Zuidlaren elk jaar in mei een goede ton bier gaf. Die grafheuvel werd het driemarkenpunt. De Galgenberg was daarmee geen baken meer tussen vier marken, maar bleef dat wel tussen Anloo, Zuidlaren en Schipborg.

Dat het om deze heuvel gaat, is na te rekenen. De markegrenzen van de provincie leggen het punt waar Annen, Anloo en Zuidlaren samenkomen dertig meter hiervandaan, en het punt van Anloo, Zuidlaren en Schipborg op negen meter van de Galgenberg – die laag is hier dus scherp. De heuvel zelf is een restant: bij een proefonderzoek in 1995 bleek alleen de heuvelzool over, met het onderste deel van een graf uit het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode, waarna er een nieuwe heuvel op de oude maten overheen is gelegd. De naam die erbij hoort is Bargien. Let op waar die vandaan komt: niet van de manuscriptkaart van de markescheiding van 1812 zelf – die spreekt alleen van stenen, zoals "een steen op de Galgenberg" – maar van het kaartje waarmee de Historische Vereniging Annen het verhaal toelicht. Op dat kaartje ligt het Bargien precies op de knik waar de marke van Annen begint, en dat is dit punt. Daarmee valt de Muschheuvel tachtig meter noordelijker af: die ligt naast de hoek, niet erop.

Waarom het er twee zijn en geen één, is bekend. De definitieve markegrenzen zijn hier pas in 1810 vastgesteld, en het meest voor de hand had gelegen om de Galgenberg als viermarkenpunt aan te wijzen. Anloo eiste echter dat de grens een honderdtal meters zou opschuiven; omdat het hier vooral om stuifzand ging en dus om waardeloze grond, had Annen daar geen bezwaar tegen. Vandaar de knik.