Het enige archeologische reservaat van Nederland

Tussen Anloo, Schipborg en Zuidlaren ligt 377 hectare bos en heide die sinds 2000 het eerste en tot nu toe enige archeologische reservaat van Nederland vormt. Het heet de Strubben-Kniphorstbos. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed noemt het bovendien het grootste archeologische monument van het land. In dit ene gebied liggen sporen van het late paleolithicumLate paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode tot de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode door elkaar: hunebedden, grafheuvels, een urnenveld, zeer brede bundels karrensporen en middeleeuwse markewallen, de grenswallen tussen de gemeenschappelijke gronden van Anloo, Schipborg en Zuidlaren.

Het late paleolithicumLate paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode heeft hier zelfs een naam. Op het terrein aan de Schipborgerweg vonden amateurs in de loop der jaren honderden stukken vuursteen en aardewerk, en de registratie schrijft de oudste laag toe aan de HamburgcultuurHamburgcultuurca. 12.600 tot 11.900 v.Chr.Meer over deze periode, de rendierjagers, ouder dan de FedermessercultuurFedermessercultuurca. 11.900 tot 10.900 v.Chr.Meer over deze periode van de vindplaatsen langs het Hunzedal. Er is geploegd op dat terrein. De Hamburg-vindplaats zelf leek in 1986 vrijwel ongestoord.

Tussen de hunebedden en de heuvels door is ook gewoond. Op drie beschermde terreinen in het Kniphorstbos vonden amateurs bij karteringen in 1966, 1970 en 1986 grote hoeveelheden vuursteen en aardewerk: trechterbekerscherven en wikkeldraadaardewerk op de twee terreinen bij het Kniphorstbosch, en enkele tientallen klokbekerscherven op een derde in de Strubben. De drie liggen alle binnen dezelfde gebiedsbescherming uit 2007. Op één van de grafheuvels stond in de dertiende eeuw een galg. Ook hier heet die heuvel de Galgenberg.

Wat je van dit alles ziet hangt af van hoeveel bos er staat, en dat is in een eeuw twee keer omgeslagen. Rond 1900 was het gebied grotendeels heide, met ongeveer twintig procent bos. In 2007 was dat tachtig procent. Lanen en wallen verdwenen erin, boomwortels drongen door in grafheuvels, en de zeldzame planten van de open heide gingen achteruit. In 2012 is veel bosopslag weggehaald, en sindsdien houden een kudde schapen en op een kleiner deel runderen het open. Het streefbeeld is de overgang van de esrand naar het holt en het strubbengebied weer zichtbaar te maken, met de grafheuvels en de karrensporen erin.

Er ligt nog een laag overheen die veel jonger is. Tot ver na de oorlog was dit een militair oefenterrein, met een schietbaan, een stormbaan en een handgranatenbaan. Die laatste bestond uit een veldje met een gebouw met kelder, waarin de militairen op hun beurt wachtten, en houten schotten waarachter de granaat werd gegooid. Hout, om de scherven op te vangen.

Het mooiste zit in de bomkraters. Volgens ooggetuigen wierp een Engelse Lancaster hier een deel van zijn bommenlast af om te ontsnappen aan een Duitse jager, en volgens de inventarisatie zou de vluchtroute van die bommenwerper te reconstrueren zijn aan de hand van de kraters die hij achterliet. Eén daarvan, direct ten zuiden van de schietbaan, is ook echt in het veld teruggevonden. Die staat sinds het kaartbestand bij die inventarisatie beschikbaar kwam als eigen plek op deze kaart, tien meter breed en een meter diep in het hoogtebeeld. De andere drie zijn niet terug te vinden, en op één lijn liggen de vier evenmin. De vluchtroute blijft dus voorlopig een verhaal en geen reconstructie.

Er loopt bovendien een diepe greppel door het gebied waarvan de bomen die erin groeien verraden dat hij tientallen jaren oud is, zesenzeventig meter lang en in korte knikken gegraven. Volgens Elerie is het een loopgraaf. Mogelijk gegraven in verband met de route die de Canadese bevrijders door dit gebied namen, mogelijk gewoon bij een oefening.

Het gebied draagt nog een titel. Dit is ook geosite nummer één van Geopark de Hondsrug. De provincie beschrijft het gebied daar als stuifzandgebied met veel microreliëf, in sterke samenhang met het droogdal, en met grafheuvels die op de uitlopers van een paraboolduin liggen.