Keileem: waarom het nat is in een kurkdroog bos

Onder het hele Strubben-Kniphorstbos ligt een zware laag leem, vol gruis en rotsblokken uit Scandinavië, achtergelaten door het gletsjerijs van de voorlaatste ijstijd. Die laag heet keileem, en het is de bron van alle grote zwerfkeien hier, ook van de stenen waarmee de hunebedden zijn gebouwd. Water zakt er nauwelijks door. Daarom blijven plekken waar het keileem dicht onder het oppervlak zit opvallend nat, midden in een verder kurkdroog zandlandschap. Zoek op de kaart de natte laagtes en donkere venige plekken in het Strubben-Kniphorstbos: dat is niet toeval, dat is de ijstijd die het water tegenhoudt.

In een groot deel van het gebied zit die leem binnen een meter twintig onder het maaiveld, dieper alleen in een brede strook langs de rijksweg, bij het noordelijke deel van boerderij De Schipborg en op een terrein ten noorden van de Anloër Noordes.

Het is bovendien niet één leem maar twee, en ze komen uit verschillende hoeken van de Oostzee. Bodemkundige B. van Heuveln beschreef voor dit gebied grijze keileem ten westen van de lijn Zuidlaren-Anloo, waarschijnlijk van West-Baltische herkomst, met in de permanent natte zone een grijsgroene tot blauwe kleur en oranje roest daarboven. Op het vlakke, naar het oosten afhellende deel van de Hondsrug ligt bruinrode keileem, arm aan vuursteen en met veel rode zandsteen tussen de kristallijne stenen; die wordt thuisgebracht bij de Ålandeilanden en de Botnische Golf.

Die twee kleuren hebben een naam. De Landschapsbiografie van de Drentsche Aa onderscheidt vier keileemtypen, waarvan de onverweerde donkergrijze Noordhornkeileem heet en de onverweerde bruinrode Nieuweschootkeileem; uitgeloogd heten diezelfde twee Assen- en Emmenkeileem, en in het Hondsruggebied overheersen juist die verweerde vormen. Van Heuvelns grijs en bruinrood vallen daarmee samen. Eén verschil dat hij hier ziet klopt precies met dat onderscheid: de bruinrode leem is arm aan vuursteen, en vuursteen is nu juist een West-Baltisch kenmerk dat in de Nieuweschoot- en Emmenkeileem ontbreekt.