Het Tumulibos, waar honderdvijftig grafheuvels stonden

Onder de bomen van het Tumulibos liggen ruim vijfendertig, en waarschijnlijk meer, prehistorische grafheuvels. De naam zegt het letterlijk: 'tumulus' is Latijn voor grafheuvel. De meeste worden beschouwd als brandheuvels uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode. Brandheuvels zijn grafheuvels die werden opgeworpen over de resten van een crematie: vanaf de midden-ijzertijdMidden-ijzertijd500 tot 250 v.Chr.Meer over deze periode werden die resten niet altijd meer in een urn verzameld, maar afgedekt met een heuveltje van plaggen en aarde.

Voor zover bekend is geen van de heuvels hier grootschalig wetenschappelijk onderzocht, en dat maakt het terrein bijzonder: het Tumulibos is een van de grootste bewaard gebleven grafheuvelgroepen van Drenthe en heeft nog veel van zijn archeologische informatie onder het bos behouden.

Hoe groot het grafveld oorspronkelijk was, staat in de oude kartering. In 1833 werden in het grotere grafheuvelgebied rond het huidige Tumulibos en Kampsheide ongeveer honderdvijftig heuvels geteld. Van dat complex is nog maar een deel over; veel heuvels verdwenen bij ontginningen. Wat overbleef ligt op drie plaatsen: de ruim vijfendertig heuvels hier, een losse heuvel bij boerderij Kamps en ruim veertig op Kampsheide.

In 1856 kocht de provincie Drenthe het terrein aan, dat toen nog Tumuliveld heette. Het was de eerste aankoop van een archeologisch monument door de provincie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog dreigde het bos te worden gekapt, zoals elders al gebeurde. Commissaris van de Koningin J.L. Bouma schreef daarover de Reichskommissar voor de bezette Nederlandse gebieden aan, en die zette zich er persoonlijk voor in dat het Tumulibos geen tumuliveld werd. Daaraan dankt het bos zijn zeer oude beuken, die er tussen het naaldhout nog altijd staan. Sinds 2001 wordt het Tumulibos beheerd door Het Drentse Landschap.

Uit het grafheuvelveld waarvan dit bos het bewaarde deel is, komt een van de rijkste ijzertijdgraven van Drenthe. Begin 1855 werd bij het vergraven van een tumulus een urn met crematieresten gevonden, en daarbij brons. Twee versierde armbanden en stukken van meer, vijf aan elkaar gesmolten ringen, drie holle halsringen van dun plaatbrons en een spiraalvormig stuk beslag waarin een oude breuk met klinknageltjes was gerepareerd. Het ligt in het Drents Museum. De halsringen wijzen naar Noordwest-Duitsland en de armbanden naar de Hunsrück-Eifel, dus dit graf had contacten die honderden kilometers reikten.

Maar waar het lag weet niemand. Het museumboek noteerde alleen "Balloo"; dat de vondst uit deze percelen komt is er later uit afgeleid, omdat ze ten tijde van de ontginning van de eerst bekende eigenaar waren. Of die vergraven heuvel in dit bos stond of in een van de heuvels die bij de ontginning zijn verdwenen, staat nergens. En ook de lijst zelf is niet zeker: Van Giffen hernummerde de museumcollectie na 1918 en niet foutloos, en een deel van het brons draagt een nummer dat in de boeken ontbreekt.