Romeinse tijd

De Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. duurde van 12 v.Chr., toen de Romeinen ons land voor het eerst betraden, tot ongeveer 450 na Chr., en wordt verdeeld in de vroege (12 v.Chr.–70 na Chr.), midden- (70–270) en late Romeinse tijd (270–450). Voor dit gebied is één ding daarbij bepalend: Drenthe lag buiten het rijk. De rijksgrens lag eeuwenlang bij de Rijn, en vanuit Romeins perspectief was dit periferie. Tijdens de vroege veldtochten richting Weser en Elbe is Drenthe vermoedelijk door troepen bezocht, maar daarop wijzen alleen enkele muntvondsten.

Dat maakt deze periode op deze kaart iets anders dan elders in Nederland. Er is geen weg, geen castellum, geen villa. Wat er is, is import en doorloop.

Twee muntvondsten

Op de Noordesch van Anloo zijn 114 Romeinse munten gevonden, en in het beekdal bij Balloo een Romeinse muntschat die op 20 april 1839 boven kwam. Dat zijn precies de vondsten waar de encyclopedie op doelt: munten die hier terechtkwamen zonder dat er een Romein woonde.

Waarom ze in de grond gingen is voor die twee niet hetzelfde. De schat van Balloo lag in een nat beekdal en niet bij een erf, en dat is in dit gebied de vaste plek waar dingen bewust werden achtergelaten: de landschapsbiografie leest hem daarom als een offer en niet als een spaarpot. Wat allebei de vondsten wél zeggen is iets over de mensen. Drie- tot vierhonderd zilverstukken zijn geen zakgeld, en wie er afstand van kon doen was iemand van stand – in twee dorpen waarvan uit deze eeuwen verder geen enkele naam, akte of bezitting bekend is.

De akkers die doorliepen

Het tweede spoor is stiller en groter. De celtic fields bij Balloo en bij de Kromme Dijk bij Eext zijn niet in deze periode aangelegd – dat gebeurde vanaf de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode – maar ze bleven in gebruik tot in de vroeg-Romeinse tijd, ruwweg tot 200 na Christus. Hetzelfde geldt voor het grafveld van Gasteren, waar de jongste brandheuvels aan de zuidkant doorlopen tot in de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr..

Dat is voor deze kaart de belangrijkste boodschap van deze periode: terwijl er honderd kilometer zuidelijker een rijksgrens lag, werd hier gewoon doorgeboerd en doorbegraven op dezelfde akkers en dezelfde grafvelden.

De enige plattegrond

Bij Taarlo is het niet bij scherven gebleven. Toen daar in 1990 een ligboxstal werd gebouwd, kwam bij het graven een deel van een huisplattegrond uit de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. boven, met een grote hoeveelheid aardewerk erbij. Dat is op deze kaart de enige plek waar de omtrek van een gebouw uit deze periode is vastgelegd – overal elders gaat het om losse vondsten of om akkers die doorliepen. En het is maar een deel: de registratie gaat ervan uit dat de nederzetting naar het noorden doorloopt, onder het land naast de stal.

Het dorp dat is opgeschoven

Bij Balloo is de nederzetting uit deze periode niet verdwenen maar verhuisd, en dat is op de hoogtekaart te volgen. In de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. lag de bewoning op de westflank van de Ballooëresch en op de dekzandruggen in het beekdal van het Deurzerdiep, ter hoogte van hunebed D16. Rond de overgang naar de vroege middeleeuwenVroege middeleeuwen450 tot 1050Meer over deze periode trok ze naar de plek van het huidige Balloo. Het akkerland van toen ligt dus onder de es die er nu is, afgedekt door eeuwen plaggenmest – en dat is precies de reden dat nederzettingen uit deze periode in dit gebied zo zelden worden gevonden: ze liggen niet weg, ze liggen eronder.

Een nederzetting onder de begraafplaats

Bij Rolde ligt een nederzetting uit de late Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. onder de begraafplaats. En midden in Gieten, achter een boerderij aan de Asserstraat, lagen scherven uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode en de Romeinse tijd door elkaar – zo dicht bij het dorpscentrum was hier nog nooit iets prehistorisch aangetroffen.

Op de Vijzelesch bij Eext gaat het om een nederzetting uit de tweede en derde eeuw na Christus – de eeuwen waarin het rijk op zijn grootst was, en waarin dit gebied er nog steeds buiten lag.

De vierde ligt opvallend dicht bij de munten. Aan de Bosweg bij Anloo, een halve kilometer ten noorden van de Noordesch waar de 114 munten vandaan komen, registreert de monumentenkaart een terrein waar in 1986 aardewerk uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode en de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. is opgegraven; waarschijnlijk lag daar een grote nederzetting.

De laatste twee liggen aan de rand van het kaartvlak. Aan de Borgweg in Schipborg kwamen in een bouwput duidelijke nederzettingssporen uit de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. boven, naast vuursteenbewerking en aardewerk uit de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode; onder een stuifzandlaag van een meter zouden er nog meer moeten liggen. En op het Nijlanderveld bij Deurze leverden karteringen in 1981, 1983 en 1995 aardewerk uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode en de Romeinse tijd op, vlak bij celtic fields die van luchtfoto's bekend zijn.

En een vondst uit het Rommeltje

Uit het offerveentje het Rommeltje bij Gieten kwam in de negentiende eeuw iets dat op een kano lijkt, gedateerd in de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.. Naast dat voorwerp lag een houten bak uit de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode. Waar die stukken zijn gebleven zegt de bron niet – maar dat er in dit veentje over ruim tweeduizend jaar heen twee keer iets is achtergelaten, is precies waarom zulke veentjes als offerveentjes bekend staan.

Waar de periode overgaat

De Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr. loopt op deze kaart niet af met een breuk. Bij Zeegse is een goudschat gevonden van zevenenveertig solidi uit de zesde eeuw: achtendertig Byzantijns, de rest laat-Romeins, Ostrogotisch en Merovingisch-Frankisch. Die vondst staat op deze site bij de middeleeuwenMiddeleeuwenca. 450 tot 1500Meer over deze periode, maar de munten zelf laten zien hoe vloeiend die grens is.