't Kerkhof: menselijke resten uit het Deurzerdiep

Ten zuiden van de N33 slingert de oude loop van het Deurzerdiep door het gebied. Het perceel ernaast heet 't Kerkhof. Die naam is oud: R.W. Marring vond hem in het Drents Archief terug in twee stukken uit 1800 en 1807. Tweehonderd jaar geleden werd hier dus al zoveel bot uit de grond gehaald dat de boeren het zo gingen noemen.

Ze hadden gelijk. Toen in 1970 het tracé van de N33 werd uitgegraven liep Willem Wijkel uit Rolde de uitgeworpen veengrond af. Het veen reikte hier plaatselijk tot bijna vier meter diep en moest weg om de weg te kunnen funderen. Hij raapte honderdtwintig scherven op, hazelnoten die vlak bij elkaar lagen, dierlijk bot van rund, paard, edelhert, varken, schaap, geit en hond, en vier menselijke botten. In 1971 zag hij in het profiel van een sloot langs de weg dat hier een riviertje had gelopen met een bodembreedte van vijfentwintig meter.

De vier botten zijn van minstens twee mensen. Een scheenbeen van een volwassene is gedateerd op 2566 tot 2464 voor Christus, het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode. Een bekkenfragment is van een kind van drie tot vijf jaar oud en dateert van 1264 tot 1126 voor Christus, het einde van de midden-bronstijdMidden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode. Er is verder een borstwervel van iemand die ouder dan vijfendertig was, en een middenhandsbeentje van een linkerhand.

Het dierlijk bot hoort niet bij die mensen. Vijf stukken zijn apart gedateerd en ze liggen ver uiteen: een rund rond de overgang van het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode naar de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode, een rund uit de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode of vroege ijzertijdVroege ijzertijd800 tot 500 v.Chr.Meer over deze periode, en drie uit de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode. Tel het aardewerk uit de midden-ijzertijdMidden-ijzertijd500 tot 250 v.Chr.Meer over deze periode en de Romeinse tijd erbij en deze plek beslaat bijna drie millennia.

Waarom hier? Het antwoord is een oversteek. Wijkel vond even ten zuiden van de vindplaats een vloertje van keien op de bodem van de stroom, met onbewerkte aardewerkfragmenten ertussen. Casparie stelde vast dat dat vloertje betrekkelijk jong is, en de wegen wijzen dezelfde kant op. Op de topografische kaart van rond 1900 steekt de weg van Deurze naar Eleveld hier de beek over. Op de Franse kaart van 1811 tot 1813 loopt vanuit Deurze een weg langs de oostoever, die de beek kruist en dan ophoudt: hij loopt dood in het Deurzer Broek. Dat weggedeelte is in het veld niet meer te zien. De onderzoekers houden het daarom niet op een doorgaande route maar op een eenvoudige boerenoversteek.

Van der Sanden kiest niet tussen de twee verklaringen die er zijn. Het kan gewone dodenbehandeling zijn. In het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode werd maar tien tot vijftien procent van de bevolking onder een grafheuvel begraven, en wat er met de rest gebeurde is onbekend; misschien werden ze op platforms aan de elementen prijsgegeven, misschien in een rivier gelegd. Het kunnen ook offers zijn. Dat zou meteen het dierlijk bot en het aardewerk verklaren, en dan is de plek eeuwenlang in gebruik geweest. Vergelijkbare menselijke resten komen uit het Voorste Diep bij Borger en het Achterste Diep bij Buinen, en uit het Deense Hundstrup Mose, waar twee volwassenen en vijf kinderen lagen.

Veertig jaar later kwam er nog veel meer boven. Tussen 2006 en 2010 herstelden het waterschap en Staatsbosbeheer hier oude meanders voor natuurontwikkeling, ruim honderdvijftig meter ten zuiden van de weg. De modder die ze op de kant gooiden bleek vol sporen te zitten.

Het oudste is ook het bijzonderste. Vijf stukken eikenhout uit de specie bleken van één en dezelfde boom te komen. Stichting RING bouwde uit de monsters een jaarringpatroon van tweehonderdzesentwintig ringen op en legde dat naast een referentiechronologie van veeneiken uit Noord-Duitsland. De buitenste ring dateert uit 4055 voor Christus, en omdat er spinthout aanwezig was kon het sterfjaar worden bepaald op 4052 of 4051 voor Christus. Voor die periode bestaan in Nederland geen dendrochronologische gegevens. Of iemand dit hout heeft bewerkt viel niet meer vast te stellen.

Een balk van zeven meter is van 5000 jaar later. Wytse Sikkema uit Eldersloo vond hem in het voorjaar van 2006, half in de modder, toen Staatsbosbeheer de oude loop van het Deurzerdiep weer uitgroef. Het is een rechte eiken stam, door het grondwater door en door zwart gekleurd.

Na het afspoelen bleek hij bewerkt. Een rij ronde geboorde gaten van twee centimeter, veertig tot zestig centimeter uit elkaar, met in de meeste nog de rest van een deuvel. Haaks daarop grotere gaten, en aan de andere kant een serie rechthoekige gaten met beitelsporen. Hier en daar kerven van een bijl of dissel. Vlak ten zuiden ervan lagen vier aangepunte palen. Een van de deuvels is gedateerd op de veertiende eeuw. Waarvoor de balk diende is niet uit te maken; het gatenpatroon is te complex voor één verklaring. Het meest genoemd wordt een liggend onderdeel van een huis, met de deuvels als resten van staken waartussen takken waren gevlochten. Maar hij kan ook het overblijfsel zijn van een veel oudere voorganger van de oversteek.

Daartussenin ligt de gewone bewoningsrommel van vijfentwintig eeuwen. Zestig scherven, met de nadruk op de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode, maar ook een grove kom die nog in de midden-bronstijdMidden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode kan vallen, een randfragment uit de eerste eeuw na Christus en een steengoedscherf met zoutglazuur uit de veertiende. Veertig botfragmenten, vrijwel allemaal huisdieren, vooral rund. En één ezel, wat de onderzoekers zelf opmerkelijk noemen. Verder ijzeroer, hazelnootdoppen en een stuk van een tefriet maalsteen.

Van der Sanden zegt er één ding met zekerheid bij. Wat Wijkel opraapte is het topje van de ijsberg. De rest ligt nog onder de weg.