De ronde veengaten: pingoruïne of uitblazingskom?

Op het Balloërveld liggen ronde kuilen in de heide. PingoruïnepingoruïneEen ronde laagte, soms met een lage wal eromheen. Het is wat over is van een heuvel met een kern van ijs uit de laatste ijstijd: toen het ijs smolt, zakte de heuvel in. Vaak staat er water in of is hij met veen gevuld.Alle begrippen, heet zo'n kuil al gauw. Een pingo was een ijsheuvel, ontstaan doordat grondwater in de bevroren ondergrond een steeds groter wordende ijskern vormde die de bodem omhoog duwde. Toen het klimaat warmer werd en het ijs smolt, zakte de heuvel in en bleef een ronde laagte achter. Maar lang niet elke ronde kuil is een pingoruïne. Een deel van de kuilen hier is een uitblazingskomuitblazingskomEen laagte die de wind heeft uitgeblazen toen het zand kaal lag, in de laatste ijstijd of later op de stuifzanden. De wind nam het zand mee tot op een laag die bleef liggen, zoals het grondwater of leem. Zo'n kom is meestal ondieper dan een pingoruïne, hooguit een paar meter, en heeft vaak een wal van opgewaaid zand aan één kant.Alle begrippen, uitgeschuurd door de wind.

In het veld is het verschil voor een leek niet te zien, want beide staan vol water of veen. Op de hoogtekaart zijn het ronde schoteltjes. Een pingoruïne is meestal dieper en heeft soms een lage randwal, een uitblazingskom is ondieper en vlakker. Landschapsbeheer Drenthe geeft er in zijn handreiking uit 2018 de maten bij: een pingoruïne is 2,5 tot 20 meter diep, een uitblazingskom hooguit 2,5 meter. De meeste pingoruïnes zitten tussen 3 en 8 meter.

Dat er nog water of veen in staat, is ook mensenwerk. Vrijwel overal op het Balloërveld is het veenmosveen uit de kuilen gestoken. Uit bijna alle uitblazingskommen is het verdwenen, en in de pingoruïnes zitten de petgaten nog in het veen dat over is. Om erbij te kunnen, groef men eerst sloten door de randwallen, zodat het water wegliep. In 1986 waren die sloten nog bij vrijwel elke kom te zien. Daarna liepen de meeste kuilen weer vol, en in sommige is het veen opnieuw gaan groeien.

Er is een tweede maat, en die zegt meer. Je hoeft er alleen voor te boren. De Gans, die de pingoruïnes van dit gebied in de jaren '80 systematisch onderzocht, gaf als vuistregel dat veen dikker dan 2 meter in een laagte hoogstwaarschijnlijk op het restant van een ijslens wijst. Een harde grens is het niet: het Pingo Programma vond tot eind 2019 ook uitblazingskommen met tot 2,25 meter veen. Legt men die regel op alle ronde laagtes in het Drentsche Aa-gebied, dan blijft ongeveer veertig procent als vermoedelijke pingoruïne over. De meeste zijn 150 tot 200 meter breed. De grootste van het hele gebied is het Halkenveen, met zo'n 700 meter.

Langs de bevestigde pingoruïne hier, het Taarlose Veentje, zijn vondsten gedaan die op jagers-verzamelaars wijzen. Bij karterend booronderzoek van RAAP in 1998 kwamen op minstens twee plekken vuursteen en houtskool boven, uit het laat-paleolithicumLaat-paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode en de vroege midden-steentijdMidden-steentijdca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode, en misschien het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode. Bij die vindplaatsen is het bodemprofiel grotendeels intact, en gave vindplaatsen uit deze periode zijn zeldzaam.

Het veen in de kom zelf is er niet meer, en dat heeft een onverwachte oorzaak. In de jaren vijftig werd het veentje een schietterrein. Elk voorjaar hield de afdeling Groningen-Drenthe van de Nederlandse Vereniging van Jachtopzichters hier haar sportdag. Er werd geschoten op kleiduiven, op een 'lopende haas' en op 'rabbits', schijven die als konijnen van het ene heuveltje naar het andere huppelden. In 1958 kwam er een gecombineerde haas-, fazant- en rabbitbaan bij, volgens de krant uniek voor het Noorden, en in 1970 werd er op negen banen geschoten. 's Avonds werden de prijzen uitgereikt in café Boes in Loon. In de krant is het veentje als schietterrein te volgen tot 1974, toen het verslag kopte: 'Kleiduiven aan diggels'.

Al dat schieten liet lood achter, en het veen raakte er zwaar mee vervuild. Bij de sanering is al het lood verwijderd, en daarmee ook al het veen. Het archief dat een pingoruïne meestal zo waardevol maakt, het veen met zijn stuifmeel, is hier dus verloren. De randwal is nog duidelijk aanwezig, en in de kom staat nu weer helder water.

Op de pingowal en de akker ernaast leverden boringen houtskool en vuursteen op, waarschijnlijk de periferie van een of meer nederzettingen binnen de omtrek van het terrein. Samen krijgen de twee wat de registratie een hoge ensemblewaarde noemt.