De ronde veengaten: pingoruïne of uitblazingskom?

Op het Balloërveld liggen ronde kuilen in de heide, en ze zijn niet van één soort. Pingoruïne, heet zo'n kuil al gauw. Een pingo was een ijsheuvel, ontstaan doordat grondwater in de bevroren ondergrond een steeds groter wordende ijskern vormde die de bodem omhoog duwde. Toen het klimaat warmer werd en het ijs smolt, zakte de heuvel in en bleef een ronde laagte achter. Een deel van de kuilen hier is echter een uitblazingskom, uitgeschuurd door de wind. Minstens één laagte is een pingoruïne, terwijl andere ronde veengaten als uitblazingskom of andere laatglaciale depressie worden beschouwd.

In het veld is het verschil voor een leek niet te zien, want beide staan vol water of veen. Op de hoogtekaart zijn het ronde schoteltjes. Een pingoruïne is meestal dieper en heeft soms een lage randwal, een uitblazingskom is ondieper en vlakker. Veldonderzoek geeft een vuistregel: een pingoruïne is vaak meer dan tien meter diep, een gewone stuifkuil zelden meer dan twee.

Er is een tweede maat, en die is makkelijker te nemen. Je hoeft er alleen voor te boren. De Gans, die de pingoruïnes van dit gebied in de jaren tachtig systematisch onderzocht, gaf als vuistregel dat veen dikker dan twee meter in een laagte hoogstwaarschijnlijk op het restant van een ijslens wijst. Legt men die regel op alle ronde laagtes in het Drentsche Aa-gebied, dan blijft ongeveer veertig procent als vermoedelijke pingoruïne over. De meeste zijn honderdvijftig tot tweehonderd meter breed. De grootste van het hele gebied is het Halkenveen, met zo'n zevenhonderd meter.

Langs de bevestigde pingoruïne hier, het Taarlose Veentje, zijn vondsten gedaan die op jagers-verzamelaars wijzen, en de registratie is daar uitgesproken over. Bij karterend booronderzoek van RAAP in 1998 kwamen op minstens twee te onderscheiden plekken vuursteen en houtskool boven, uit het laat-paleolithicumLaat-paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode en de vroege midden-steentijdMidden-steentijdca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode, en misschien het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode. Het bodemprofiel is grotendeels intact. Organisch materiaal blijft er goed bewaard. Gave vindplaatsen uit deze periode die bovendien in een even gave omgeving liggen, de pingoruïne zelf, zijn zeldzaam.

De provincie heeft de vraag inmiddels voor een deel beantwoord. In de inventarisatie van pingoruïnes en uitblazingskommen die Drenthe sinds 2018 bijhoudt, staat de laagte hier onder de naam Taarlose veentje of Loonerveentje ingeschreven als pingoruïne. Niet als vermoeden, maar als vastgestelde soort, na onderzoek met vrijwilligers van de beheergroep en een doorsnede die door een van hen is doorgemeten. Over de andere ronde gaten zegt de inventarisatie nog niets. Die staan er als nog te onderzoeken.

Het aangrenzende terrein telt mee. Op de pingowal en de akker ernaast leverden dezelfde boringen houtskool en vuursteen op, waarschijnlijk de periferie van een of meer nederzettingen binnen de omtrek van het terrein. Samen krijgen de twee wat de registratie een hoge ensemblewaarde noemt. Geen losse vondst, maar een vindplaats met zijn landschap er nog omheen.

Onder die kuilen ligt nog een laag. Die is van mensen. Deze stip valt binnen monument 14062 van de Archeologische Monumentenkaart, dat in de archeologielaag van de provinciale verordening 'Nederzetting 4 & 5, Taarlose veentje' heet en daar samen met het aangrenzende 14063 als nederzettingsterrein staat ingeschreven. Wat hier landschappelijk een open vraag is, is archeologisch dus wél vastgelegd.