Taarlo, en de akte van 820

Taarlo ligt op de smalle strook tussen het beekdal van de Drentsche Aa en de hogere zandgronden erachter, en dankt zijn ouderdom aan één document. In 2023 vierde het dorp zijn twaalfhonderdste verjaardag. Het feest had in 2020 moeten plaatsvinden en werd door corona uitgesteld; op 31 augustus 2023 gaf de burgemeester van Tynaarlo het startsein, en het dorp kreeg een tweetalig plaatsnaambord: Taarlo en Taorl.

In het jaar 820 droeg Theodgrim, zoon van wijlen Aldgrim, zijn hele bezitting over aan het klooster Werden aan de Roer, een bezitting die hij zelf van ene Ricfrid had gekregen. De akte omschrijft wat er meeging: al wat de kerk heeft aan woningen, aan gebouwen, bossen, grasland, weide, wateren en stromen. En de akte noemt de plaats: het dorp geheten Arlo, in het landschap Threant, Drenthe. De overdracht is bekrachtigd met een halmworp, ook wel stoklegging: de verkoper legt een stok op de grond, de koper raapt hem op, en pas dan is het onroerend goed geleverd. Een stuk grond kun je iemand niet in handen geven, dus deed men het met een symbool. De akte is opgemaakt in Mimigernaford, het huidige Münster, veertien dagen voor de kalenden van juli, wat neerkomt op 18 juni.

En dan de vraag die eronder ligt: is Arlo wel Taarlo? Het Geheugen van Drenthe houdt het op waarschijnlijk Tynaarlo, met de aantekening dat ook Taarlo bedoeld kan zijn. De naamkundigen zijn het evenmin eens. Gysseling betrok de oudste vermeldingen in 1960 op Taarlo, terwijl Künzel en anderen in 1989 stelden dat ze net zo goed op Tynaarlo kunnen slaan. Van Berkel en Samplonius opperden in 2006 dat Taarlo en Tynaarlo ooit samen één groot bosgebied vormden dat Arlo heette, en dat de twee dorpsnamen daaruit zijn afgesplitst: Taarlo uit te Arlo, Tynaarlo uit in Arlo. En er zijn nog twee kandidaten. Lang is gedacht dat de geschonken kerk de oude kerk van Anloo was en dat Arlo een verschrijving is; professor Gosses geloofde daar niet in en hield het op de streek ten oosten van Vries. De landschapsbiografie noemt dezelfde schenking, van dezelfde Theodgrim aan hetzelfde klooster, maar plaatst de geschonken kerk "waarschijnlijk in of in de buurt van Vries". Volgens die lezing is het geen van beide dorpen. Michiel Gerding voegt daar in Geschiedenis van Drenthe een argument aan toe dat de andere lezingen missen. Onder de huidige kerk van Vries zijn bij opgravingen de resten van twee houten voorgangers gevonden, en de oudste dateert uit de achtste of negende eeuw. Dat is precies de tijd van de akte, en de akte noemt nu juist een kerk.

De schriftelijke sporen lopen daarna door: eind twaalfde eeuw Arlon, tussen 1298 en 1304 in villa Tarlo, in 1399 tot Taerle. Op 2 januari 1282 verkocht Werden al zijn Drentse bezittingen aan het klooster van Münster, met patronaats- en andere rechten erbij.

Wie hier de oudste van Drenthe in leest, moet oppassen. Provinciaal historicus Michiel Gerding zegt het zo: je kunt niet zeggen dat er één oudste plek van Drenthe is. Een dorp begint niet te bestaan op het moment dat iemand het opschrijft. Noordbarge claimt onafgebroken bewoning sinds de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode; Pesse staat pas in 1141 op papier maar bestond aantoonbaar al rond 600 tot 700. Wat 820 werkelijk zegt, is niet wanneer Taarlo ontstond, maar wanneer het voor het eerst iemand met een pen tegenkwam.

Het bewijs uit de grond wijst dezelfde kant op. Een halve kilometer noordoostelijker, bij de aanleg van een ligboxstal, kwam een huisplattegrond uit de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode tevoorschijn, met aardewerk dat teruggaat tot de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode. De landschapsbiografie dateert de nederzetting op haar huidige plek in de vierde of vijfde eeuw, ruim vóór de kerken en de akten. Er woonden hier dus al mensen toen er nog eeuwen tot Theodgrims akte te gaan waren.

De monumentenkaart houdt het nuchter. Taarlo staat er als oud esdorp, terrein van hoge archeologische waarde, weergegeven op de topografische militaire kaart van 1853, met de opmerking dat zich onder de kern mogelijk sporen van vroegere bewoning bevinden. Mogelijk, want onder een dorp dat er nog staat graaft niemand.