De Ketenberg

Bij Eexterhalte liggen twee grafheuvels naast elkaar. De oostelijke is twintig tot eenentwintig meter breed en 1,7 meter hoog en heet de Ketenberg, naar een bouwkeet die hier bij de aanleg van de weg stond en beschutting bood. Aan de zuidoostkant is een stuk van de heuvel verdwenen, waarschijnlijk door zandwinning ná 1948; in 1998 heeft de provinciaal archeoloog hem hersteld. De tweede heuvel is kleiner, elf meter doorsnede en zo'n zestig centimeter hoog, en gaaf gebleven.

De Ketenberg lijkt in twee fasen te zijn opgeworpen, en in die twee fasen zit de overgang tussen twee bekerculturen. Archeoloog A.E. van Giffen onderzocht hem in 1927 voor een deel en in 1948 groef H. Halbertsma hem voor het BAI grotendeels op. Dat is het onderzoek waarin de twee perioden aan het licht kwamen. In het oudste deel lag een individueel graf met onder meer een vuurstenen bijl, een kling, een stenen hamerbijl en een standvoetbeker: een vondst die past bij de enkelgrafcultuurEnkelgrafcultuur2800 tot 2400 v.Chr.Meer over deze periode, de neolithische traditie van individuele begravingen onder grafheuvels. Die eerste heuvel was klein, veertien à vijftien meter breed en veertig centimeter hoog, opgeworpen op een natuurlijke kop. Rond het graf stond een ring van palen in een funderingsgreppel. Er zijn negentien paalsporen van teruggevonden; het moeten er zo'n veertig zijn geweest. Bij een latere ophoging werd opnieuw een graf aangelegd, en de registratie dateert de twee fasen elk in hun eigen bekercultuur, de oudste in de standvoetbekerperiode en de jongste in de klokbekerperiode. Dat is dezelfde opeenvolging die op meer Drentse heuvels is vastgesteld. Onder de voet van de latere ophoging zaten paalgaten die mogelijk bij een nederzetting horen.

Het bijzonderste vondstje uit 1927 is pas zeventig jaar later gelezen. Hogerop in het heuvellichaam lagen twee grafkuilen die bij de klokbekercultuurKlokbekercultuur2400 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode horen. In de ene zat niets; in de andere een bekisting die inclusief de overledene ter plekke was verbrand. Houtskool van die kist heeft een C14-ouderdom van 3765 plus of min 55 jaar. Van Giffen liet het graf in zijn geheel in gips lichten om het later in het laboratorium te kunnen onderzoeken, iets waar hij aan het eind van de jaren twintig alleen van kon dromen. Jager beschreef in 1985 nog één dode, gehurkt op de linkerzij, met het hoofd naar het noordoosten. Het fysisch-antropologisch onderzoek van 1993 en de röntgenopnamen en CT-scans van 1997 lieten twee mensen zien: een vrouw van achttien of negentien jaar, samen met een kind jonger dan zes. De grafinhoud is daarna niet verder onderzocht, zodat over eventuele bijgiften niets te zeggen valt.

Van de tweede heuvel is nooit iets opgegraven, en de registratie houdt het daarom op het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en of de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode, afgeleid uit vorm en ligging.