Tynaarlo

Tynaarlo ligt op de noordrand van deze kaart. Het dorp viel er tot 26 augustus 2026 zelfs helemaal buiten – honderdtien meter boven de grens – zodat van de hele marke alleen hunebed D6 in beeld kwam. Sinds het kaartvlak is opgerekt ligt de dorpskern erbinnen, en die kern staat als esdorp geregistreerd met mogelijk sporen van vroegere bewoning eronder. Maar het pronkstuk blijft D6, een van de gaafste hunebedden van Nederland.

Wat D6 bijzonder maakt is niet zijn omvang maar wat er níet aan is gebeurd. Acht draagstenen, drie dekstenen, en die dekstenen liggen alle drie nog waar ze hoorden te liggen – dat geldt voor maar weinig hunebedden. Van Giffen vatte het samen als "in uitnemenden staat", met als enige gemis de dek- of mantelheuvel, en dat oordeel is niet achterhaald. Zet dat af tegen de andere hunebedden op deze kaart en het wordt pas opvallend: in D14 bij Eext zitten boorgaten van pogingen om de stenen te splijten voor wegenbouw en dijken, bij D12 op de Kampakkers zijn zoveel draagstenen verdwenen dat de dekstenen aan de noordkant op de grond liggen, en van D16 bij Balloo waren in 1918 alle negen dekstenen van hun draagstenen gegleden. Hier gebeurde niets van dat alles.

Het jaartal dat daarbij hoort is 1880, toen de Staat het van de markgenoten kocht. Daarmee was de beweging rond die op deze kaart in 1871 begon, het jaar waarin de boermarke van Eext en landgoedeigenaar Kniphorst hun hunebedden wegschonken: na deze aankoop waren op één na alle Nederlandse hunebedden in handen van Staat of provincie. Eén ding is er sindsdien wél verdwenen – de naamplaquette op de steen ernaast, meegenomen door verzamelaars.

Het Eissenbroek: een naam die naar ijzer wijst

Ten zuiden van het dorp lag tot in de negentiende eeuw een van de grootste broekgebieden van dit stroomgebied: het Eissenbroek. Het ligt op de plek waar twee dalen samenkomen – dat waarin nu het Noord-Willemskanaal ligt, en dat van het Zeegserloopje – en juist daar kon zich op de veldpodzolgrond veen vormen en een moerasbos vestigen. Van alle broekgebieden die in dit stroomgebied zijn achterhaald ligt bijna de helft van het areaal op zulke veldpodzolgronden, en daarvan hoort weer bijna de helft bij dit ene broek.

Waar de naam vandaan komt is uitgezocht, en het antwoord is een verrassing. Eisschen betekent in het etymologisch woordenboek alleen iets opeisen in juridische zin, en er is geen enkele aanwijzing dat hier recht werd gesproken. Een verbastering van es of els – twee boomsoorten die in een broek thuishoren – gaat taalkundig niet op: de es werd in veldnamen als asch of as geschreven, zoals in Asbroek en in de plaatsnaam Assen. Wat wel past is het Germaanse Eisen, ijzer. En dat blijkt te kloppen onder de grond: boringen in het terrein leverden forse roestlagen op. Er heeft hier een oerbank gezeten – ijzeroer, gevormd waar kwelwater aan de oppervlakte komt, en de veldnamen Tweistroeten en Weekstrooten wijzen precies op zulke opborrelende bronnen.

Het gebied is inmiddels ontwaterd en akker, maar het is zijn natte aard niet kwijt. Bij veldbezoek stonden de bandensporen van weggezakte trekkers nog diep in de grond en waren stukken maïs aan hun lot overgelaten. Waar het lag is wél terug te vinden, anders dan bij veel veldnamen uit deze streek: op de topografische kaart van vandaag heet dit gebied Eischenbroeken, met daarboven het Eischenbroekveld, en er ligt zelfs nog een Weidestroeten naast – vermoedelijk dezelfde naam als de Weekstrooten die naar de bronnen verwijst. Het broek staat daarom als plek op de kaart.

Het hunebed staat niet op zichzelf. Vierhonderd meter verderop, aan de overkant van de gemeentegrens, liggen de grafheuvels van de Adderhorst op de dalrand van het Zeegserloopje – de administratieve grens loopt dwars door wat landschappelijk één geheel is: de droge rug boven het dal waar vijfduizend jaar lang de doden werden neergelegd. Wie D6 bezoekt, staat op het noordelijke uiteinde van de hunebeddenreeks die deze kaart van Loon tot Annen volgt, allemaal op dezelfde rug, aan dezelfde route.