De Heerenkamp: twaalf heren, een bos dat brandde, en een wal die bleef

Aan de zuidrand van de boswachterij, tussen de grote zwemplas en Gasselte, loopt door het bos een lage aarden wal met een greppel ernaast. Hij is kaarsrecht en loopt een kilometer lang van west naar oost. Op de hoogtekaart ligt er driehonderd meter zuidelijker een tweede wal, evenwijdig aan de eerste. Samen zijn ze de rand van de Heerenkamp, een van de eerste particuliere heidebebossingen van Drenthe.

In 1876 richtten twaalf mannen een maatschappij voor boschcultuur op, de eerste van Drenthe, met elk een twaalfde deel. Tussen 1880 en 1890 legden ze op de heide een strook dennenbos aan van ongeveer driehonderd meter breed en drieënhalve kilometer lang, van de bovenloop van het Andersche Diep tot aan de westkant van Gasselte. Om de percelen en op de aarden wallen kwamen eiken en beuken. Binnen de wallen groeide grove den. In het bos lieten ze openingen, zodat de schaapherders met hun kudde de heide over konden zonder om het hele bos heen te lopen.

Het bos kwam nooit tot bloei. Schaapherders en boeren staken elk voorjaar de heide in brand om hem jong te houden, en zij zagen hun heide liever niet kleiner worden. In december 1911 meldde de krant dat de Heerenkamp, met dennen en eikenhout beplant, "door brand volledig vernield" was en aan verschillende kopers was verkocht. Op de kaart van 1929 is de omwalling nog te herkennen, het bos grotendeels niet.

Wat bleef, is de wal. Toen het Staatsbosbeheer vanaf 1921 het veld beboste, liet men de eiken houtwallen zoveel mogelijk ongemoeid. In een landschapsplan uit 1977 kreeg de omwalling een plek als cultuurhistorisch element, met de opmerking dat hij verwaarloosd was en beter zichtbaar mocht worden.

Een groot deel ervan ligt nu onder water. In 1953 begon de familie Jonker midden in de boswachterij een zandzuigerij. Staatsbosbeheer kreeg betaald per kuub opgezogen zand, en om de vijf jaar werd de plas met een radarbootje opgemeten. Tot 2013 werd er gewonnen, vanaf 2004 ook in een tweede plas iets westelijker. De twee zwemplassen die er nu liggen, hebben samen een groot stuk van de Heerenkamp opgeslokt.