Oudemolen

Oudemolen dankt zijn naam aan een molen die er niet meer is, en zijn bestaan aan een doorbraak in de rug. Hier is het Oudemolensche Diep dwars door de rug van Tynaarlo heen gebroken, en daarmee kreeg het hele stroomgebied van de Drentsche Aa op dit punt zijn uitgang naar het noorden. Het dal is er smal en diep, met hoge wanden en een beek die sterk kronkelt – en er duwt iets van onderaf mee: onder Anloo komt een zoutpijler uit het Perm met een centimeter per eeuw omhoog, en de steilranden langs het dal worden daarmee in verband gebracht.

Twee molens, één naam

Waar een dal knijpt is een stuw het makkelijkst te bouwen, en precies in dat knelpunt stond de watermolen waar het dorp naar heet: vermoedelijk gebouwd rond 1422 – in 1498 staat het dorp er al als "ter Oldenmolen" – en verdwenen even na 1645. De laatste resten van de stuw zijn in 1911 opgeruimd; delen van het waterrad werden naar verluidt als brandhout opgestookt.

Maar de naam sprong over. In 1832 was het dorp niet meer dan een korenwindmolen met drie huizen, en die windmolen droeg toen de naam "de Oude Molen": de naam van het verdwenen waterwerk was overgesprongen op een opvolger die een paar honderd meter verderop stond en van een heel andere kracht leefde. De huidige molen aan de Molensteeg, De Zwaluw, is een rietgedekte achtkante grondzeiler uit 1837, nog compleet en maalvaardig, met een vlucht van twintig meter. Zijn plek is met twee onafhankelijke gegevens vastgelegd: het gepubliceerde coördinaat en het wiekenkruis op de topografische kaart, tweeëntwintig meter daarvandaan.

Het grafveld dat niemand kende

Tussen Taarlo en Oudemolen kwam in maart 2026 bij het graven van een waterleidingsleuf een grafveld tevoorschijn dat niemand kende: grafheuvels, resten van een grafhuisje, mogelijk een sleutelgatgraf, met crematieresten in de kringgreppels – bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode en ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode. Wat die vondst zegt gaat over de hele kaart. Elke grafheuvel die hier op de kaart staat, is ooit opgemerkt doordat hij boven het maaiveld uitstak of op een luchtfoto opviel; dit veld voldeed aan geen van beide voorwaarden en kwam alleen boven doordat er toevallig een sleuf doorheen werd gegraven. Wat er nog meer plat onder de bouwvoor ligt, weet dus niemand.

De meester en het mobilisatiecomplex

De twintigste eeuw heeft het dorp op twee manieren vastgelegd. De eerste is een schoolmeester: Gerhard Filippus Crone, vanaf 1880 veertig jaar hoofd van de eenmansschool, kreeg in 1920 een granieten bank voor zijn werk aan de verharding van de wegen rond het dorp. Dat klinkt klein en is het niet. Wie de karrensporenlagen aanzet ziet wat een onverharde route in dit landschap betekende: geen weg maar een waaier, tientallen meters breed, die elke natte winter opnieuw uitwaaierde. Verharding legt zo'n route voor het eerst op één lijn vast. Crone stond daarnaast aan de wieg van de zuivelfabriek van het dorp uit 1896 én van de Drentse Zuivelbond.

De tweede is Defensie. Tussen Oudemolen en Zeegse bouwde het leger in 1952 een mobilisatiecomplex, een raster van loodsen dat in 2005 sloot. Het bracht het dorp asfalt – de weg naar Zeegse kreeg het in 1955 – en het conserveerde de heide eromheen, inclusief een grafheuvel met begroeiing die op bouwland allang was weggeploegd. Tegelijk staat bij een andere heuvel droog genoteerd dat een loods de voet en een deel van de flank heeft opgeslokt. Dat is het patroon van deze hele kaart in het klein: een militair terrein vernielt puntsgewijs wat het over het geheel genomen bewaart.