Greppels tegen de leverbot: hoe de heide werd drooggelegd

Door het Kniphorstbos lopen greppels die nog water voeren. Ze lijken een gewoon onderdeel van een productiebos, maar volgens de historisch-geograaf Hans Elerie hebben ze een oudere voorganger, en een reden die met schapen te maken heeft.

De schapen op de Drentse heide werden geplaagd door de leverbot, een parasitaire platworm die zich in de galgangen nestelt. Vroeger heette de ziekte galligheid. De worm heeft een klein waterslakje nodig om zich te vermenigvuldigen, en dat slakje leeft in natte, grazige plekken. Een veentje op de heide was voor een kudde dus een risico.

In de achttiende eeuw stierven er geregeld veel schapen door slecht weer en uitbraken van de ziekte. Na 1750 stabiliseerde het aantal, en twee decennia later steeg het sterk. Elerie verklaart dat uit betere weidegrond op de hogere velden, en daar hoort het afwateren bij. Al voor de markeverdelingen van de jaren 1840 werden de velden hier ontwaterd met een stelsel van gruppen. De verdelingsplannen van Anloo en Zuidlaren tekenen kilometers aan bestaande en nieuwe waterlossingen in. In Anloo werd het veld bij de Noordes met twee greppels naar het oosten afgewaterd, en veentjes als het Gagelveen werden met een waterlossing afgetapt.

In zijn boek staat een foto van een watervoerende bosgreppel in het Kniphorstbos, met het bijschrift dat die vermoedelijk de opvolger is van een veldwaterlossing uit het eind van de achttiende eeuw. Welke greppel het is, zegt hij niet. De stip staat op de waterloop aan de westkant, die op de topografische kaart nog water voert. Volgens het inrichtings- en beheerplan van 2008 markeert hij met een boswal de westgrens van het vroegere landgoed Kniphorst, en volgt hij een oude markegrens.