Tynaarlo, het esdorp aan de noordrand

Aan de noordrand van deze kaart ligt Tynaarlo. De Archeologische Monumentenkaart registreert de kern van het dorp als terrein van hoge archeologische waarde: een esdorp, weergegeven op de topografische militaire kaart van 1853, met onder de bebouwing mogelijk sporen van vroegere bewoning. Dat laatste is de vaste formule bij een esdorp. Tweehonderd meter noordelijker kwam in 1981 bij de aanleg van het voetbalveld een grote hoeveelheid ijzertijd-aardewerk boven.

Uit de vroege middeleeuwenVroege middeleeuwen450 tot 1050Meer over deze periode heeft Tynaarlo een grafveld. Kolen (2005) rekent het tot de rijengrafvelden. Zulke grafvelden begonnen in de vierde eeuw als korte rijen graven, meestal noord-zuid gericht, en eindigden met oost-west gerichte graven met weinig of geen bijgaven. Die draai geldt als het eerste archeologische spoor van het christendom in het Drentse begraven. Het grafveld van Tynaarlo lag, net als dat van Wijster, aan een veentje dat Looveen heet.

De naam hoort bij een familie namen die op deze kaart terugkomt. Taarlo, Tynaarlo en het Arlo uit de akte van 820 lijken op elkaar, en de landschapsbiografie zegt er eerlijk bij dat onzeker is welk van de twee dorpen in die akte wordt bedoeld. Wat vaststaat is het patroon. Hier op het Drents Plateau ligt hetzelfde als bij de buren. Een esdorp op het zand, met de esesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen eromheen en het beekdal van het Oudemolensche Diep aan de oostkant.

In 1587 speelde op een goorspraak in Norg een geschil over een akker in de 'gemene esch' van Tynaarlo, die werd begraasd door het vee van de hele buurschap. Namens de eigenares van de akker werd dat weiderecht betwist. De buren van Tynaarlo kregen gelijk en behielden hun rechten.