De keuterij aan de Oudemolenseweg, die pas in 2014 stroom kreeg

Aan de weg van Gasteren naar Oudemolen staat een boerderijtje van 14 bij 14 meter dat in 1926 is gebouwd in opdracht van Klaas Uiterwijk. Hij was toen de enige zelfstandige boer in Oudemolen. Hij heeft er zelf nooit gewoond. Hij liet het bouwen voor een landarbeider die bij hem in dienst was – wie dat was, en of die er ooit heeft gewoond, is niet bekend.

Bij de bouw is veel tweedehands materiaal gebruikt. De muren zijn grotendeels halfsteens en gaan maar enkele decimeters de grond in; een fundering heeft het huisje niet. Er is één gebint, en verder rust het dak op de voor-, binnen- en achtermuur. De scheur die in de buitenmuur van de deel zit, is niet van een aardbeving maar van een mol.

Van 1930 tot 1939 woonden hier Philip Berendsen en zijn vrouw. Ze hadden vier kinderen en hij was zadel- en schoenmaker. Zes mensen in een huis met één woonkamer, waar ooit twee bedsteden stonden met een kast ertussen; de kinderen sliepen op zolder, bereikbaar via een ladder. Dakbeschot was er niet, alleen asfaltpapier onder de pannen. Dorpsgenote Anna Vedder wist nog dat je je schoenen afgaf en weer ophaalde via het raampje aan de rechterkant van het huis, en dat de schoenmaker in haar jeugd 'een heel eind weg' woonde.

Na de oorlog wees de gemeente het huisje toe aan gezinnen die door de woningnood geen onderdak hadden. Dat hield op in 1960: er waren geen huurders meer te vinden vanwege de primitieve omstandigheden. Een van de laatste was een vrachtwagenchauffeur die verre ritten maakte. Zijn vrouw werd er gek van, zo geïsoleerd als het huisje lag.

In datzelfde jaar kocht de familie Borgesius het als vakantiewoning, en dan wordt zichtbaar hoe ver dit huisje achterliep bij de rest van het land. In 1960 was er net stromend water. Geen riool, geen gas, geen telefoon, geen elektriciteit. Het toilet was een emmer onder een houten plank, er werd gekookt op flessengas en de verlichting bestond uit kaarslicht. In augustus 2014 is het boerderijtje op het elektriciteitsnet aangesloten – achtentachtig jaar na de bouw.

Het dak heeft nog een eigen geschiedenis. De cementpannen van 1926 waren binnen tien jaar vrijwel helemaal begroeid met mos, en dat mosdek is drie keer door onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen geïnventariseerd. In 1993 vonden zij 18 soorten bladmos; vlak voor de dakvervanging van 2007 waren het er 21. Op het dakvlak naar het noordwesten groeide van de nok tot de onderrand een massavegetatie van viltig kronkelbladmos, een zeldzame soort, met naar schatting 80 procent bedekking. Een van de onderzoekers, Ben van Zanten, groeide op in Oudemolen en fietste er als tiener langs naar zijn pianoleraar in Gasteren.

De provincie Drenthe schreef de keuterij in 2009 in als provinciaal monument, onder nummer PM1-0019. Wat er beschermd wordt, is niet een gaaf staaltje bouwkunst maar het tegendeel: een arbeidershuisje van tweedehands stenen zonder fundering, dat door de omstandigheden nooit is gemoderniseerd en daardoor als enige nog laat zien hoe klein het bestaan van een landarbeider in de jaren '30 was.