Hunebed D10 in de Gasterse Duinen

In de Gasterse Duinen ligt hunebed D10. Het is klein en onvolledig. Het graf is 6,7 meter lang, de grafkamer van binnen 5 meter. Er staan zeven zijstenen en twee sluitstenen, en van de vier oorspronkelijke dekstenen zijn er nog twee over. Er waren vier paar draagstenen, dus er ontbreekt er één. Hij ligt op 104 graden, iets zuidelijk van oost, volgens de meting van González-García en Costa-Ferrer (2003); een ingang was niet te meten. De monumentenkaart houdt de datering kort: neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode, trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode. Van Giffen noemde D10 in 1925 als een van de plekken waar vlak bij het graf ook resten van nederzettingen of werkplaatsen van de hunebedbouwers zijn gevonden.

Aan D10 hangt de oudste naam van een Nederlands hunebed. De Groninger kroniekschrijver Sicke Benninge noteerde dat een Groninger delegatie op 18 oktober 1505 aan de noordkant van de voordevoordeEen ondiepe plek in een beek waar mensen, vee en wagens doorheen konden.Alle begrippen van Gasteren kwam, "bij de stenen de men heet Des duvels kolse". Kolse is een oostelijke vorm van kous, hier gebruikt voor het vrouwelijk geslachtsdeel. Schonhovius maakte er in 1547 's Duvels Kut van en zette de stenen bij Rolde. In dezelfde brief noemde hij ze de Zuilen van Hercules, door duivels opgericht. Vreemdelingen op de route, vooral Brabanders, werden volgens hem door de oude Roldenaren onder het hunebed door gedreven en soms vermoord, en de dekstenen zouden offeraltaren zijn geweest. Lang is daarom aan de hunebedden achter de Rolder kerk gedacht.

Op de kaarten staat de naam noordelijker. Ortelius zette hem in 1570 in zijn atlas aan de weg van Rolde naar Groningen, ten westen van Anloo. De kaarten van Christian Sgrooten, die voor Filips II veel in het veld was, zetten hem ten noorden van Rolde, bij beek en doorgaande weg. Na 1636 verdwijnt hij van de kaart. Archeoloog J.A. Bakker hield in 1992 D6 bij Tynaarlo voor waarschijnlijker dan D10, omdat D10 aan de andere kant van de Drentsche Aa ligt dan de kaart aangeeft. Provinciaal archeoloog Wijnand van der Sanden legde in 2014 de kaarten en de kroniek van Benninge naast elkaar: het gaat "met zekerheid" om D10. Van een ingang is hier niets bekend, dus 'kut' slaat volgens hem op de grafkamer zelf. Van Giffen legde in 1925 wel een ingang aan de zuidkant, westelijk van het midden, met een deksteen erin. Elders in hetzelfde boek opperde hij dat D10 helemaal gesloten kan zijn geweest, als een steenkist.

De oudste beschrijving van het hunebed zelf is van 1692, van een jongen van vijftien. Abel Eppo van Bolhuis reisde met zijn vader Michiel van Bolhuis, Gronings regent, van Groningen naar Münster door de Gasterse Duinen. Hij sprong van de wagen en kroop tussen de stenen door, drie grote op zeven of acht kleinere. Er zou een reus begraven liggen, zei men. Hans Elerie citeert in 1993 een reisverslag van Michiel van Bolhuis van 1 augustus 1694 met bijna dezelfde beschrijving: na Schipborg, met Anloo aan de linkerhand, liepen ze naar drie grote stenen op zeven of acht kleinere. Of het om dezelfde reis gaat, en welk hunebed dat was, zegt hij niet. De duivelsnaam noemt hij niet.

Volgens Jacobus de Rhoer kwamen in 1758 bij Gasteren drie metalen ringen, een urn, botjes en houtskool uit de grond. Waar precies, zegt hij niet. Veel jonger is een gouden munt die vlak bij het hunebed is gevonden: een solidus van keizer Valentinianus I, geslagen tussen 364 en 367. Zeker is dat het graf voor een tentoonstelling bij het negende Landhuishoudkundig Congres, in 1854 in Assen, werd opengebroken om vondsten te verzamelen. In 1869 kocht de provincie het van de markgenotenmarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen van Gasteren, voor f 35,57. Dat jaar en in 1878 is het hersteld, zonder kennis van zaken. De Utrechtse hunebedonderzoeker W.J. de Wilde fotografeerde het in 1904 en kwam in 1905 terug met zijn aantekenboek. De stenen waren van boven zwart en vanaf een zekere hoogte naar beneden gewoon van kleur, "voor begraven geweest". Dat onderste deel had in de grond gezeten, tot het graf werd uitgegraven. Wout Arentzen beschreef die aantekeningen in 2010 in zijn boek over De Wilde, een vergeten onderzoeker. Archeoloog A.E. van Giffen omschreef het graf in 1918 als "sterk gestoord", en zijn plattegrond laat de schade zien. Bij de restauratie van 1952 bleek dat er ook buiten de grafkamer ongecontroleerd was gegraven. In 1996 zijn nog enkele stenen opnieuw gezet.

Op de foto uit 1918 ligt het monument in een open, kale vlakte, met in de verte een boerderijtje. Van Giffen beschreef het dat jaar als liggend in een zandstuiving, en van een verhoging rond de kelder was weinig of niets meer te zien. De Wilde vond het graf in 1905 in een verbrokkelde heuvel, "waarin gegraven is en verstoven", en ernaast stond een bamboe scherm tegen overstuiving, toen al in slechte staat. Wie het gebied nu kent hoeft daar alleen de grillige dennen bij te denken.