Landschapssporen

Anderen

De afslagbijl van Anderen: een bijl uit de midden-steentijd op de rand van het Scheebroekerdal

Plek met een verhaal·PrehistorieBekijk de kaart

De afslagbijl van Anderen: een bijl uit de midden-steentijd op de rand van het Scheebroekerdal
De plek van boven, op de luchtfoto van 2024. · Foto: Luchtfoto: Beeldmateriaal Nederland (Kadaster), 2024 – CC BY 4.0

Ten noorden van Anderen loopt het dal van het Scheebroekerloopje van de kom van het Scheebroek naar het Rolderdiep. Op de zuidhelling van dat dal ligt een akker waar in de jaren zestig een vuurstenen bijl van de laatste jagers-verzamelaars bovenkwam. Welke akker het is, staat nergens.

In 1968 liet A. van Veen uit Anderen de bijl zien op een bijeenkomst van Drentse amateurarcheologen in Assen. Kort daarna gingen O.H. Harsema, conservator van het Provinciaal Museum van Drenthe, en de archeoloog R.R. Newell bij hem langs. Ze legden de bijl vast, samen met alles wat Van Veen verder van dat terrein had. Later liep Newell met J.E. Musch van het Biologisch-Archaeologisch Instituut over de vindplaats. In 1970 publiceerde hij de vondst.

Het is een afslagbijl. De maker begon met een afslag, een brede, dikke schijf die van een knol was geslagen. Het is gewoon Drents morenevuursteen, dat het landijs hier achterliet. Met harde klappen sloeg hij de rechterkant in model en daarna werkte hij die fijner na, tot die zijde vrijwel recht was. Links ging het mis. Die kant was te bol en de klappen kwamen onder een verkeerde hoek, zodat de afslagen halverwege afknapten in een rij trapjes. Toch werd de doorsnede een driehoek zoals het hoort.

De snede kwam als laatste, met één klap dwars over de top: de tranchetslag. Die slaat van het uiteinde een schilfer weg, en wat overblijft is een rechte, scherpe rand dwars op de bijl, als bij een beitel. Is hij bot, dan slaat de gebruiker er een nieuwe af. Elke keer wordt de bijl korter. Bij deze reikt het vlak van de laatste slag al bijna tot de hoogste punt van de rug. Newell las daaraan af dat de bijl ooit flink langer was. De landschapsbiografie van de Drentsche Aa rekent hem tot de fraaiste van Noord-Nederland, en denkt bij zulke bijlen aan het kappen van bomen en het uithollen van boomstamkano's.

Van Veen had meer van die akker. Een gelijkbenige driehoek en twee trapezia: kleine spitsjes en inzetstukken voor pijlen. Verder vier schrabbers, twee stekers en vijf gekerfde klingen. Newell nam aan dat het bij elkaar hoorde, en dan wijkt het duidelijk af van het meeste vuursteen dat in Drenthe was gevonden. Vergelijkbaar materiaal kende men in Nederland lang alleen van De Leijen in Friesland en van Kesseleik. Na speurwerk in verzamelingen en in het veld waren er zo'n 180 vindplaatsen bij gekomen, vooral langs de beken en meren van de Noordwest-Europese laagvlakte.

Newell beschrijft de plek alleen in woorden. Aan de zuidkant van het zijdal, met zicht over dat dal, over de laagte van het Scheebroek en over een stuk van het Rolderdiepdal. Naar het zuidoosten loopt het land op naar het Eexterveld met zijn pingo's en vennetjes. Zo'n plek bood volgens hem veel tegelijk om van te leven. De stip staat waar die woorden het best passen, op de 10 meterlijn van het hoogtebeeld, aan de oostkant van de zuidhelling, tegenover het Scheebroek en met het heideveld van 1900 erachter. Verder naar het westen ligt de Noordesch achter de helling. De akker kan ook een paar honderd meter verderop liggen.

In Noord-Nederland deed de Midden-steentijdca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode het lang zonder zulke bijlen. Ze verschijnen hier pas in het Atlanticum, en koolstofdateringen van Wartena en De Leijen zetten de groep in het begin daarvan. Newell rekende Anderen tot wat hij het De Leijen–Wartena-complex noemde, verwant aan de bijlenculturen in het noorden en een ontwikkeling naast de Kongemose-cultuur in Denemarken. De herkomst liet hij open. Misschien brachten mensen de bijl mee, zoals hij eerder had betoogd, misschien ging alleen het idee van groep naar groep. Het antwoord verwachtte hij uit Sleeswijk-Holstein, waar het vergelijkbare materiaal nog gepubliceerd moest worden.

Bekijk deze plek op de kaart →

Op de achtergrond: de luchtfoto van deze plek (PDOK).

Gegevens

Ligging
53.01120, 6.68800
Gebied
Anderen
Periode
Mesolithicum
Zekerheid van de ligging
laag

In de buurt van deze plek

  1. ≈ Vuistbijl van AnderenDe vuistbijl van Anderen is het eerste Neanderthalerwerktuig van Drenthe, gevonden in een houtwal op de dalhelling bij de Scheebroekerloop.130 m
  2. ScheebroekHet Scheebroek is een keileemkom in het Eexterveld waar het Scheebroekerloopje ontspringt: hier zie je wat keileem en potklei met het water doen.210 m
  3. EexterveldOp het Eexterveld bij Eext komt potklei tot vlak onder het maaiveld, en daar groeit het best ontwikkelde blauwgrasland van het Drentsche Aa-gebied.350 m
  4. Messerschmitt 1943In oktober 1943 stortte ten noorden van Anderen een Messerschmitt Bf 109 neer; de piloot van negentien kwam om, de plek bleef lang herkenbaar aan distels.450 m
  5. Dolkendepot AnderenTen noordwesten van Anderen vonden boeren in de jaren vijftig acht vuurstenen dolken: het enige depot van meerdere dolken in Nederland.680 m
  6. KienveenBij het Kienveen in Eext liggen twee terreinen van één grafveld: over het zuidelijke ging ooit een ploeg, het noordelijke is nooit in cultuur gebracht.730 m
  7. Het celtic field van AnderenBij Anderen ligt een celtic field van 500 bij 250 meter, gevonden op luchtfoto's, op het reliëf en door Jager; in 1936 kwamen er vier urnen boven.880 m
  8. Boerderij AnderenDe boerderij aan het Hagenend 3 in Anderen draagt het oudst bekende gebint van Noordwest-Europa, gedateerd op 1385.1,1 km
  9. Vier markenBij de markesteen tussen Eext en Anderen raken de marken van Anloo, Gasteren, Eext en Anderen elkaar binnen een meter.1,1 km
  10. Weduwe DocterGeertje Homan boerde zestien jaar als weduwe in Anderen; in mei 1901 liet de gemeente Anloo haar beddengoed verbranden wegens tuberculose.1,2 km

Hemelsbreed gemeten, van dichtbij naar ver. Verschuif de band naar rechts voor de volgende.

Bronnen