W.J. de Wilde

Willem Johannes de Wilde is de onderzoeker die niemand meer kende. In 1982 kreeg de hunebedkenner Jan Albert Bakker bij toeval een deel van zijn aantekeningen in handen. Toen hij navraag deed, wist zelfs de nestor van de Nederlandse archeologiegeschiedenis niet wie dit was, en in de musea van Leiden en Assen evenmin. Wout Arentzen schreef in 2010 zijn biografie, en noemt hem de raadselachtigste figuur in de geschiedenis van de Nederlandse prehistorie.

Hij werd in 1860 in Batavia geboren, als oudste van tien kinderen. In 1880 schreef hij zich in Utrecht in als student medicijnen. Zijn propedeuse haalde hij pas na tien jaar, arts werd hij nooit. Wel werd hij in 1892 assistent op het fysiologisch laboratorium van professor Pekelharing, een strenge empirist, en in 1900 eerste assistent. Op 1 april 1902 nam hij op eigen verzoek ontslag. Een betaalde baan heeft hij daarna nooit meer gehad. Bij de gemeente gaf hij op dat hij zonder beroep was.

De fietstocht

In de zomer van 1904 fietste hij met zijn vriend en oud-collega Wessel Middelveld Viersen door Drenthe. Na een bezoek aan het museum in Assen besloten ze alle hunebedden af te gaan. De Wilde zag al snel dat er veel over de graven was geschreven, maar weinig dat klopte.

Hij pakte het aan zoals hij in het laboratorium had geleerd. In Assen leende hij de nooit uitgegeven meettekeningen die Henry Dryden in 1878 had gemaakt, kopieerde ze op ware grootte en controleerde ze in het veld steen voor steen. Hij fotografeerde elk hunebed op glasplaten, nummerde de stenen op de foto en schreef in zijn aantekenboeken op wat hij zag. De richting van elk graf mat hij met een gespannen koord en een zakkompas, en nooit maar één keer: soms vier keer.

Op 31 juli 1904 stond hij bij Gasteren en bij Loon. Bij D15 ging hij zelf tussen de steenkrans en de grafkamer staan en liet zich zo fotograferen, om te laten zien dat daar ruimte zat. In de nazomer van 1905 had hij een hotel in Zuidlaren als uitvalsbasis. Van daaruit fietste hij naar D6 bij Tynaarlo, D7 bij Schipborg, het Kniphorstbos en Anloo, D9 bij Annen, D12 en D13 bij Eext, D10 bij Gasteren, D15 bij Loon, D16 bij Balloo en de Rolder Tweeling. Daarna verhuisde hij naar Borger, en kwam hij ook bij D14. In september 1906 deed hij de ronde nog eens, van Annen op 17 september tot Gasteren op 22 september.

Wat hij zag

Omdat hij bleef kijken, zag hij dingen die anderen ontgingen. Bij D10 in de Gasterse Duinen tekende hij de verbrokkelde heuvel en de zwarte veenlaag eronder, en zag hij aan de kleur van de stenen hoe diep ze ooit in de grond hadden gezeten. Bij D14 legde hij vast dat een deksteen niet alleen op zijn draagstenen rustte, maar ook op de oostelijke sluitsteen. Toen Van Giffen die steen in 1965 terugzette, draaide hij hem om, en die stand van De Wilde was precies wat er toen verloren ging. Bij de grafkelder van Eext was hij erbij toen werklieden in 1906 of 1907 het trapje aanlegden en de vloer aanstampten. Zijn plattegrond van de kelder had hij al eerder gemaakt, zonder dat trapje.

Hij was ook folklorist. Bij Annen, Rolde, Gieten en verder naar het zuiden hoorde hij steeds hetzelfde verhaal, dat koning Lodewijk Napoleon met zijn paard op het hunebed was gesprongen. Hij besloot dat het bij D45 in de Emmerdennen moest zijn gebeurd, de enige met een deksteen groot genoeg. Thuis in Utrecht las hij dat het verhaal ook over de Steen bij de Vuursche werd verteld, en sloeg de twijfel weer toe.

Gegraven heeft hij nergens. Hij schreef zelf dat in Nederland sinds Van Lier geen spade meer de grond in was gegaan voor serieus onderzoek. Zijn scherven raapte hij van het oppervlak, waar ze lagen sinds de dekheuvels rond 1870 waren weggegraven.

Het boek dat niet kwam

Met zijn artikelen in de Nieuwe Drentsche Volksalmanak werd hij even een van de kenners. In 1907 zette hij een hele lijst grotere en kleinere fouten op een rij in het hunebeddenboek van Pleyte, dat een jaar eerder nog een standaardwerk was genoemd. Uit zijn eigen metingen bleek dat de graven niet allemaal naar het oosten wijzen: een flink aantal valt erbuiten, sommige liggen bijna noord-zuid. Van een vaste, godsdienstige richting kon dus geen sprake zijn. Hij verwierp het idee dat Kelten de graven hadden gebouwd, sprak liever van een Nederlands steenvolk, en schoof in 1909 de bouw op naar ongeveer 3000 voor Christus, een datum die nog altijd houdbaar is.

In 1913 vroeg het Rijksmuseum van Oudheden hem zijn theorie in een overzichtswerk uit te werken. Hij zei ja, maar het verscheen nooit. Datzelfde jaar verdween hij uit de archeologie. Toen hij in 1936 overleed, wist niemand meer wie hij was. Veel van zijn meetbladen en foto's zijn verloren. Wat er over is, lag tot in de jaren tachtig verspreid: een aantekenboek, zijn kopieën van Dryden, en zijn brieven in het archief van het Drents Museum.