De dorpskerk van Gieten, en het wapenbord dat voor het orgel moest wijken

De kerk van Gieten staat aan de Brink, iets buiten het huidige centrum, en is sinds 10 augustus 1965 rijksmonument – twee keer zelfs, want de toren is ook een monument. Het kerkgebouw zoals het er nu staat is van 1849; maar er stond al eeuwen een kerk op deze plek. Een oude VVV-brochure vat de tussenliggende geschiedenis in één zin samen: de kerk werd "in 1607 hersteld, doch in 1626, tengevolge van het erin gehuisvest geweest zijn van soldaten, naar het interieur weer zeer beschadigd".

De toren verving een ouder klokkenhuis. Over het jaartal zijn de bronnen het niet eens: het rijksmonumentenregister houdt het op 1803, de kerk zelf en de brochure zeggen 1804, met een herbouw in 1864. Wat er in hangt is ouder dan alles eromheen: twee luidklokken, één van W. Schonenborch uit 1520 met een doorsnede van 101 centimeter, en één van een anonieme gieter uit 1565. Op de oudste staat een afbeelding van Christus en van Maria met het kind.

Bovenop staat een paard met daaronder drie appels. De gemeente legt het uit: het paard staat voor de boerengemeenschap waar de kerk mee verbonden is, de drie appels voor de zondeval.

Het mooiste voorwerp in de kerk hoort bij een gebouw dat niet meer bestaat. Aan de muur hangt de rouwkas uit 1742 voor Nicolaas Harmen van Echten, in de brochure aangeduid als "den Drost van Coevorden, den Heer Van Dongen tot Entinge" – dezelfde man die in 1725 het recht van havezate naar zijn huis in Bonnen liet verleggen. Van die havezate is in het veld alleen nog microreliëf over; het wapenbord in deze kerk is wat er van het geslacht is overgebleven. De brochure noemt het dan ook "een laatste herinnering aan het adellijk geslacht, dat in Bonnen nog tot in het midden der achttiende eeuw een kasteel bewoonde".

Dat bord heeft nog moeten vechten voor zijn plaats. Toen in 1894 het orgel van L. van Dam en Zonen werd geplaatst, moest het wapenbord wijken. De brochure houdt het op 1897, maar het register zegt 1894 en de krant ook. Op zondag 29 juli 1894 werd het orgel ingewijd, en het anders ruime kerkgebouw kon 'lang niet aan alle toehoorders plaats geven'. Het is toen tijdelijk afgestaan aan het Provinciaal museum voor Oudheden in Assen en daarna teruggekeerd.

Verder staat in het register een preekstoel uit het laatste kwart van de zeventiende eeuw, een smeedijzeren houder met doopbekken en twee eiken collegebanken uit de achttiende eeuw. Op het koor liggen vier grafzerken uit 1646, 1650, 1677 en 1765.