Landschapssporen

Anderen

Het Zondagsbroek: een beek die over de hoogte loopt

Plek met een verhaal·Marke en boerenlandBekijk de kaart

Het Zondagsbroek: een beek die over de hoogte loopt
Foto: Gouwenaar – CC BY-SA 4.0

Ten zuiden van Anderen, direct stroomopwaarts van de voordeEen ondiepe plek in een beek waar mensen, vee en wagens doorheen konden.Alle begrippen, ligt het Zondagsbroek: hooiland in het dal van het Andersche Diep. De beek loopt hier niet door het laagste deel van het dal. Hij loopt erlangs, over de hogere grond.

Dat is bijzonder. Water zoekt het laagste punt, en een beek die zelf zijn bedding heeft uitgesleten ligt daarom altijd onderin zijn dal. Aan de noordoostkant van het Zondagsbroek ligt nog een tweede waterloop, en die volgt wél de natuurlijke laagte. Volgens De Gans lag daar de oorspronkelijke bedding, en is de zuidelijke loop gegraven. Voor de Landschapsbiografie van de Drentsche Aa (2015) is dat traject in het veld onderzocht. Grondboringen wezen uit dat de gegraven loop getrokken is door wat toen heide was. Op de kadasterkaart van 1817 ligt aan weerszijden van de beek schraal heidegrasland.

Waarom graaf je een beek over een hoogte? Eric Brinckmann, die het hoofdstuk in de landschapsbiografie schreef, denkt aan bevloeien. Heide was het makkelijkst in cultuur te brengen door haar te laten overstromen met beekwater, en een beek die hoog ligt, kan het land naast zich onder water zetten. Of dat hier bewust zo is gedaan, valt niet meer na te gaan. Het veldonderzoek vond geen resten van stuwen. Op de topografische kaart van 1896 zijn de landjes deels weer heide. Mogelijk, schrijft Brinckmann, zijn ze in de tweede helft van de achttiende eeuw ontgonnen en door slecht onderhoud weer met heide volgelopen.

De datering leunt op een grens. Gasselte vroeg in 1707 om de markegrens met Grolloo eindelijk vast te leggen. Latere stukken over ruzie ontbreken, dus daarna lag de grens kennelijk vast, en pas dan begin je aan zo'n intensief werk als het aanleggen van een beekloop.

De bochten in de gegraven loop zijn het tweede raadsel. Ze zijn sinds 1817 niet verschoven, en ze volgen precies het hogere reliëf. Een beek die uit zichzelf meandert, doet dat in het lage dal. Misschien zijn er bronnen aangegraven om extra grondwater te winnen, zoals bij de sprengen elders in het land, en bronnen liggen zelden op één lijn. Er is ook een eenvoudiger uitleg. Tot halverwege de negentiende eeuw lag er in de lage delen van het dal nog madeveen, licht ontwaterd laagveen dat als landbouwgrond werd gebruikt, misschien wel enkele decimeters boven het huidige maaiveld. Dan lag de beek misschien helemaal niet zo hoog. "Misschien is dat een logische verklaring voor de beekloop, maar we wéten het niet," schrijft Brinckmann.

Een akte van 1519 laat zien dat er in dit dal werd bevloeid. Net stroomopwaarts ligt de Meenhaer, een hoger stuk grond tussen de Koelanden en het Zondagsbroek, waar ook vee kon weiden. Het was een stuk van Gasselter boeren te midden van hooiland van Grolloo, en eeuwenlang twistpunt. In een rochtbrief, een beëdigde verklaring, staat dat Harmen Cloeck zijn deel van het door Gasselte afgebakende land had ghehoyt ghewatert gestoepet: gehooid, bevloeid en gestuwd. Stoepen was afdammen met plaggenStukken heide- of grasgrond met de wortels erin. Ze werden gestoken, in de stal onder het vee gelegd en met de mest erin naar de akkers gebracht.Alle begrippen, zo dat er nog water door kon. Zo'n dammetje kon ook als loopbrug dienen.

In de sloten van het Zondagsbroek groeit nog Noordse zegge, een plant die volgens Brinckmann herinnert aan vroegere overstromingen. De soortenrijke dotterbloemhooilanden die elders in het stroomgebied terugkwamen, kwamen hier niet terug. Er komt te weinig kwelwater meer boven.

Bekijk deze plek op de kaart →

Op de achtergrond: de luchtfoto van deze plek (PDOK).

Gegevens

Ligging
52.97388, 6.70407
Gebied
Anderen
Zekerheid van de ligging
midden

In de buurt van deze plek

  1. Voorde Andersche DiepIn het Andersche Diep bij Anderen ligt een voorde waar de zandweg nog altijd door het water gaat; de oversteek staat al op de kaart van 1850.560 m
  2. Het RebroekBij het Rebroek onder Anderen kwam bij verkenningen bewerkt vuursteen op, mesolithisch of neolithisch, met klokbekermateriaal erbij.760 m
  3. Het urnenveld bij het Andersche DiepOp de rand van het plateau bij het Andersche Diep lag een urnenveld; in 1961 waren er nog heuveltjes te zien, daarna ging de ploeg erover.1,2 km
  4. RendierjagerskampBij de Rendierjagerweg op het Gasselterveld groef Van Giffen in 1942 een rendierjagerskamp op: ruim negenhonderd stukken vuursteen.1,8 km
  5. ≈ Doorgraven 1759Bij Eext groeven liefhebbers in 1759 grafheuvels door en vonden ijzeren speerpunten; de heuvels zijn verdwenen en de punten zoek.1,8 km
  6. ≈ Canadese begraafplaatsBij Anderen werd in 1945 een Canadese begraafplaats afgepaald tussen de spoorlijn en de weg; de Canadezen bleven weg en het kerkhof kwam op de Holterberg.2,3 km
  7. Landgoed HeidehofOp landgoed Heidehof bij Eexterhalte werd vanaf 1927 heide veertig centimeter diep omgeploegd; in 1931 was de hele 50 hectare beplant.2,3 km
  8. KetenbergIn de Ketenberg bij Eexterhalte lag een graf dat Van Giffen in 1927 liet inkisten; pas in 1997 bleek er een jonge vrouw met een kind in te liggen.2,6 km
  9. Gletsjerkuil GietenDe Gletsjerkuil in de boswachterij Gieten is geen werk van een gletsjer maar een pingoruïne uit de laatste ijstijd, met 2,60 meter veen onder een droge bodem.2,6 km
  10. TolhekHet Tolhek bij Anderen: het tolhuis uit 1848 aan de weg Rolde–Gieten, waar in 1952 nog een boer voor de provincie het verkeer telde.2,6 km

Hemelsbreed gemeten, van dichtbij naar ver. Verschuif de band naar rechts voor de volgende.